فاجعه نپال منحصر به این کشور نیست؛ خطر فروپاشی در کمین سایر کوهستان‌ها است

فاجعه‌ی اخیر در نپال و تبت فقط یک حادثه‌ی محلی در هیمالیا نبود. این رویداد بار دیگر نشان داد گرم‌شدن زمین چگونه می‌تواند زنجیره‌ای از تغییرات در مناطق کوهستانی ایجاد کند؛ تغییراتی که ممکن است در ارتفاعات دورافتاده آغاز شوند، اما کیلومترها پایین‌تر زندگی انسان‌ها را تهدید کنند.

سیلاب ویرانگری که بخش‌هایی از نپال و تبت را درنوردید، بیش از هزار کشته برجای گذاشته و هزاران نفر همچنان مفقود هستند. بررسی‌های اولیه نشان می‌دهد این حادثه احتمالاً با فروپاشی بخشی از یخچال و رانش گسترده‌ی سنگ و یخ آغاز شده است؛ زنجیره‌ای از رخدادها که در نهایت به جریان عظیمی از آب، گل و آوار در مناطق پایین‌دست منجر شد.

اما برای دانشمندان، اهمیت این حادثه فقط در خسارت انسانی آن نیست. پرسش بزرگ‌تر این است که آیا چنین رویدادهایی در آینده بیشتر تکرار خواهند شد؟

در ارتفاعات بلند، یخ و خاک یخ‌زده نقش مهمی در پایدار نگه‌داشتن دامنه‌ها دارند. یکی از مهم‌ترین عوامل در این میان، خاک منجمد است که مانند سیمان طبیعی، سنگ‌ها و رسوبات را کنار هم نگه می‌دارد. با افزایش دمای زمین، بخش‌هایی از این خاک یخ‌زده شروع به ذوب شدن می‌کنند. وقتی این لایه از بین برود، ترک‌ها در سنگ‌ها گسترش پیدا می‌کنند و دامنه‌ها آمادگی بیشتری برای فروپاشی پیدا می‌کنند.

یخچال‌های طبیعی نیز نقش مهمی دارند. این توده‌های عظیم یخی فقط ذخیره‌های آب نیستند؛ آن‌ها بخشی از ساختار پایدارکننده‌ی کوهستان محسوب می‌شوند. عقب‌نشینی یخچال‌ها باعث می‌شود بخشی از تکیه‌گاه طبیعی دامنه‌ها از بین برود و سنگ‌ها آسان‌تر حرکت کنند.

آب حاصل از ذوب یخ نیز می‌تواند شرایط را بدتر کند. این آب با نفوذ به شکاف‌های سنگی، اصطکاک میان لایه‌ها را کاهش می‌دهد و احتمال لغزش ناگهانی را افزایش می‌دهد.

به نوشته‌ی ساینتیفیک آمریکن، هیمالیا یکی از حساس‌ترین مناطق جهان به این تغییرات است، اما تنها منطقه‌ی در معرض خطر نیست. هر منطقه‌ای که ترکیبی از چند عامل مانند افزایش دما، ذوب لایه خاک منجمد، یخچال‌های در حال عقب‌نشینی و دامنه‌های شیب‌دار داشته باشد، می‌تواند با خطر مشابهی روبه‌رو شود.

پژوهشگران مناطقی مانند رشته‌کوه‌های آند در آمریکای جنوبی، رشته‌کوه کَسکید در شمال‌غرب آمریکا و بخش‌هایی از آلاسکا را نیز از نظر وقوع چنین حوادثی زیر نظر دارند.

در واقع، مشکل اصلی فقط ذوب شدن یخ نیست؛ بلکه تغییر هم‌زمان چند بخش از یک سامانه‌ی طبیعی است. وقتی یک بخش ضعیف می‌شود، بخش‌های دیگر نیز ممکن است تحت تأثیر قرار بگیرند.

پیش‌بینی زلزله یا فوران آتشفشان دشوار است، اما پیش‌بینی حوادث آبشاری کوهستانی به‌مراتب پیچیده‌تر است؛ زیرا یک رویداد می‌تواند عامل شروع چند رویداد دیگر باشد.

حادثه‌ی رانش زمین تریسی آرم در آلاسکا در سال ۲۰۲۵ نمونه‌ای از این تفاوت است. آن رانش چنان قدرتی داشت که سونامی‌ با ارتفاع نزدیک به ۵۰۰ متر ایجاد کرد، اما به دلیل جمعیت بسیار کم منطقه، تلفات انسانی نداشت.

یکی از چالش‌های اصلی مدیریت بحران این است که سامانه‌های هشدار معمولاً برای یک نوع خطر مشخص طراحی می‌شوند. ممکن است یک سامانه افزایش سطح رودخانه را زیر نظر بگیرد یا سامانه‌ای دیگر حرکت یک دامنه را بررسی کند.

در حوادث آبشاری، مسئله این است که این خطرها به هم متصل هستند. رانش زمین می‌تواند مسیر رودخانه را مسدود کند، یک دریاچه‌ی موقت ایجاد کند و سپس با شکستن این سد طبیعی، سیلابی شدید ایجاد شود. به همین دلیل، دانشمندان معتقدند مناطق کوهستانی باید به جای بررسی جداگانه‌ی خطرها، ارتباط میان آن‌ها را نیز در نظر بگیرند.

جلوگیری کامل از فروپاشی یخچال‌ها یا رانش‌های بزرگ امکان‌پذیر نیست، اما می‌توان اثرات آن‌ها را کاهش داد. یکی از اقدامات مهم، زیر نظر گرفتن دریاچه‌های یخچالی است که بر اثر ذوب یخچال‌ها شکل می‌گیرند و اگر دیواره‌ی طبیعی آن‌ها بشکند، می‌توانند سیلاب‌های ناگهانی ایجاد کنند.

حادثه‌ی نپال و تبت هنوز در دست بررسی است و جزئیات دقیق زنجیره‌ی رخدادها ممکن است با داده‌های بیشتر تغییر کند. اما پیام اصلی آن برای دانشمندان روشن است: در جهانی که دمای آن رو به افزایش است، کوهستان‌ها فقط درحال از دست دادن یخ‌های خود نیستند؛ بلکه برخی از سامانه‌های طبیعی که این مناطق را پایدار نگه می‌داشتند نیز در حال تغییر هستند.