میراث سمی پروژه‌های نفتی؛ رهاسازی سالانه ۵۰۰ تن میکروپلاستیک در دریای شمال

خطوط لوله‌کشی زیرآبی نفت و گاز حتی پس از پایان عمر مفید و جمع‌آوری تأسیسات، به منبعی پنهان و پایدار برای آلودگی اقیانوس‌ها تبدیل می‌شوند. براساس یافته‌های تازه، لوله‌ها و کابل‌های رهاشده در فلات قاره‌ی بریتانیا سالانه تا ۵۰۰ تن میکروپلاستیک وارد زیست‌بوم دریایی می‌کنند.

به‌گزارش ساینس‌آلرت، پژوهشی جدید به سرپرستی فریژا مندربک، دانشمند علوم دریایی از دانشگاه پلیموت بریتانیا، دست روی بحرانی کاملاً نادیده‌گرفته‌شده از آلودگی‌های میکروپلاستیکی گذاشته که احتمالاً همین حالا هم حیات‌وحش دریایی را تحت‌تأثیر قرار داده است.

شرکت‌ها با پایان یافتن دوره‌ی استخراج نفت و گاز معمولاً سازه‌های سطحی را جمع‌آوری می‌کنند، اما بخش عمده‌ای از لوله‌های انتقال و کابل‌های رابط روی بستر دریا باقی می‌مانند؛ یعنی پلاستیک به‌کاررفته در زیرساخت‌ها در اعماق دریا مدفون یا رها شده‌اند. سازه‌ها زیر فشار جریان‌های شدید آب، سایش با ماسه‌های درشت و فعالیت ارگانیسم‌های دریایی به‌مرور خرد می‌شوند و ذرات میکروسکوپی پلاستیک را در آب پخش می‌کنند.

پژوهشگران دانشگاه پلیموث می‌گویند میزان آلودگی حتی در بدبینانه‌ترین سناریوی رهاسازی حداقلی، هم‌رده با ورود سالانه‌ی میکروپلاستیک‌ها از رودخانه‌های بریتانیا به دریای شمال است. در سناریوی حداکثری نیز حجم آلودگی به مراتب بیشتر از میزان انتشار ریزمیکروپلاستیک‌های موجود در لوازم آرایشی پیش از ممنوعیت آن‌ها در بریتانیا برآورد می‌شود.

لوله‌های مقاوم، سخت و بزرگ، معمولاً پس از پایان کار در کف دریا باقی می‌مانند. برخی از این لوله‌ها پوششی از پلیمر زغال‌سنگ، تار و اپکسی (CTE) دارند و زیر قطعات بتنی قرار می‌گیرند. نوع دیگری از لوله‌ها بدون پوشش بتنی بوده و با پلیمری به نام اپکسی متصل به همجوشی (FBE) پوشانده شده‌اند.

در گام بعدی، محققان نمونه‌های واقعی پلاستیک را از لوله‌های شرکت شل (Shell UK Ltd) در میدان نفتی برنت، نزدیک جزایر شتلند، بررسی کردند. این لوله‌ها ۲۲ سال در کف دریا باقی مانده بودند و در سال ۲۰۲۴ از کف دریا خارج شدند.

تصویربرداری با میکروسکوپ الکترونی روبشی، ترک‌ها و ازهم‌گسیختگی‌هایی را در بخش‌هایی از پلاستیک که مستقیم در معرض محیط اقیانوس بودند، نشان داد. آسیب‌های واردشده، نتیجه‌ی دهه‌ها فرسایش ناشی از ماسه‌های درشت، جریان‌های آب و فعالیت موجوداتی بود که روی لوله‌ها زندگی می‌کردند. نمونه‌هایی که زیر پوشش بتنی قرار داشتند، آسیب کمتری دیده بودند، اما گذر زمان روی آن‌ها نیز اثر گذاشته بود.

با شبیه‌سازی مدل‌های علمی براساس داده‌ها، مشخص شد پلاستیک‌های رهاشده توسط شرکت‌های نفتی و گازی بر اساس شرایط محیطی، سالانه بین ۴٫۵ تا ۵۰۰ تن میکروپلاستیک به دریای شمال وارد می‌کنند. همچنین، برآورد می‌شود که حدود ۱۲۱هزار تن پلاستیک همچنان در اعماق دریای شمال باقی مانده باشد که خطر بسیار زیادی برای محیط زیست دریا ایجاد می‌کند.

آلودگی ناشی از تجهیزات رهاشده در بستر دریا فقط به فلات قاره‌ی بریتانیا محدود نیست. طبق داده‌ها، ۵۵ درصد از تجهیزات زیردریایی در بریتانیا و بیش از ۹۷ درصد از تمام لوله‌های خارج‌شده از خدمت، از دهه‌ی ۱۹۶۰ میلادی در ایالات متحده، در کف اقیانوس رها شده‌اند. علاوه‌بر پلاستیک، فلزات سنگینی مانند جیوه و سایر مواد آلاینده نیز تا مدت‌ها پس از متوقف شدن فعالیت تجهیزات، به درون آب نشت می‌کنند و اثرات نامشخصی بر حیات وحش دریا باقی می‌گذارند.

در سال ۲۰۲۵، پژوهشی منتشرشده در نشریه‌ی مدیریت محیط‌زیست به چالش‌های زیست‌محیطی برچیدن خطوط لوله زیردریایی در خلیج فارس پرداخت. پژوهش نتیجه گرفت خطوط لوله‌ای که پس از پایان فعالیت در محل باقی می‌مانند، به‌دلیل مواد هیدروکربنی باقی‌مانده و دشواری بازرسی، به مدیریت و پایش بلندمدت نیاز دارند. بااین‌حال، داده‌های موجود برای تعمیم نتایج پژوهش تازه‌ی بریتانیا به آب‌های ایران یا برآورد میزان انتشار میکروپلاستیک از خطوط لوله‌ی ایرانی کافی نیست و برای ارزیابی دقیق این موضوع، به بررسی‌های میدانی و داده‌های اختصاصی منطقه نیاز است.

ریچارد تامپسون، زیست‌شناس دریایی از دانشگاه پلیموت، در پایان می‌گوید: «یافته‌ها باید در مدیریت، قانون‌گذاری و پیگیری‌های حقوقی اتخاذ شود. سهم بخش نفت و گاز در آلودگی محیط آب‌ها چشمگیر است؛ بنابراین روند خروج از خدمت تجهیزات نفتی باید پیش از جای‌گذاری اولیه‌ی آن‌ها به دقت بررسی شود.»

پژوهش در Journal of Hazardous Materials منتشر شده است.