اختلال در تردد کشتیها از تنگه هرمز و دیگر گلوگاههای خاورمیانه، بار دیگر یکی از آسیبپذیریهای تجارت جهانی را آشکار کرده است. چین که بخش بزرگی از تجارت و واردات انرژی خود را از مسیرهای دریایی انجام میدهد، همزمان در حال گسترش مسیری است که هزاران کیلومتر دورتر از خاورمیانه قرار دارد: مسیر دریایی شمال در اقیانوس منجمد شمالی.
شرکت چینی Sea Legend در ۱۵ اوت نخستین سرویس منظم کانتینری خود را از بندر نینگبو-ژوشان به اروپا راهاندازی کرد. کشتیها در امتداد سواحل شمالی روسیه حرکت میکنند و پس از عبور از آبهای قطب شمال به بنادر اروپایی میرسند. برای فصل کشتیرانی ۲۰۲۶، هشت سفر در این مسیر برنامهریزی شده است.
مزیت اصلی، زمان است. سفر دریایی از نینگبو در شرق چین به فلیکستو در بریتانیا از مسیر شمالی حدود ۲۰ روز طول میکشد، درحالیکه انتقال کالا از مسیر معمول کانال سوئز ممکن است ۳۰ تا بیش از ۴۰ روز زمان ببرد. محمولههای نخست شامل باتری، تجهیزات ذخیره انرژی، پنلهای خورشیدی و سایر محصولات صنعتی با ارزش افزوده بالا هستند.
چین سالهاست به چنین مسیری فکر میکند. دولت این کشور در سند رسمی سیاست قطب شمال در سال ۲۰۱۸ از توسعه «جاده ابریشم قطبی» سخن گفت و شرکتهای چینی را به آزمایش مسیرهای تجاری در این منطقه تشویق کرد. همکاری نزدیکتر پکن و مسکو پس از حمله روسیه به اوکراین نیز اهمیت اقتصادی و راهبردی مسیر شمالی را افزایش داده است.
مسیری که تغییرات اقلیمی باز کرده است
مسیر دریایی شمال میتواند زمان حمل کالا میان چین و اروپا را بهطور قابلتوجهی کاهش دهد
مسیر دریایی شمال حدود ۵۵۰۰ کیلومتر در امتداد سواحل شمالی روسیه امتداد دارد. تا چند دهه پیش، یخهای ضخیم استفاده تجاری گسترده از این آبراه را بسیار دشوار میکردند؛ اما گرمشدن سریع قطب شمال و کاهش یخ دریایی، فصل قابل کشتیرانی را طولانیتر کرده است.
دادههای اداره ملی اقیانوسی و جوی آمریکا (NOAA) نشان میدهد در پایان تابستان ۲۰۲۵، وسعت یخ دریایی قطب شمال ۲۸ درصد کمتر از سال ۲۰۰۵ بود. یخهای چندساله نیز بسیار کمتر شدهاند و بیش از ۹۵ درصد از قدیمیترین و ضخیمترین یخهای قطب شمال نسبت به دهه ۱۹۸۰ از بین رفتهاند. این تغییرات در کنار پیامدهای گسترده زیستمحیطی، به افزایش تردد دریایی در منطقه کمک کردهاند.
آمارها نیز افزایش استفاده از مسیر را نشان میدهند. براساس گزارش شورای قطب شمال، در سال ۲۰۲۴ رکورد ۹۵ سفر ترانزیتی در مسیر دریایی شمال ثبت شد و ۳٫۱ میلیون تن بار جابهجا شد؛ بخش بزرگی از بار ترانزیتی نیز به سمت چین میرفت.
در سال ۲۰۲۶ مسیر ابریشم قطبی برای انتقال نفت روسیه به آسیا نیز فعالتر شده است. به گزارش رویترز، تا اوایل اوت، هفت محموله شامل حدود شش میلیون بشکه نفت روسیه از مسیر قطب شمال راهی آسیا شده بودند؛ رقمی معادل تقریباً نیمی از کل نفتی که در تمام فصل ۲۰۲۵ از این مسیر عبور کرده بود. چین مقصد اصلی این محمولهها است.
میانبری که بدون هزینه نیست
کوتاهترشدن مسیر میتواند مصرف سوخت و زمان سفر را کاهش دهد، اما این به معنی بیخطر بودن جاده ابریشم یخی نیست. یکی از نگرانیهای اصلی، اثر افزایش کشتیرانی بر اکوسیستم بسیار حساس قطب شمال است. انتشار کربن سیاه یا دوده از موتور کشتیها پس از نشستن روی برف و یخ، بازتاب نور خورشید را کاهش میدهد و میتواند ذوب یخ را سریعتر کند. نشت نفت نیز در آبهای سرد و مناطق پوشیده از یخ بسیار دشوارتر از مناطق معتدل پاکسازی میشود.
- تنگه هرمز: جایی که جغرافیا، اقتصاد جهان را شکل میدهد12 تیر 04مطالعه '11
سازمان بینالمللی دریانوردی از اول ژوئیه ۲۰۲۴ استفاده و حمل نفت کوره سنگین بهعنوان سوخت را در بخشهایی از آبهای قطب شمال ممنوع کرده است؛ بااینحال، برخی استثناها و معافیتهای موقت تا سال ۲۰۲۹ ادامه دارند.
مسیر ابریشم قطبی فعلاً جایگزین مستقیمی برای تنگه هرمز یا کانال سوئز نیست
فاصله زیاد از بنادر و مراکز امدادی نیز خطر دیگری است. در صورت نقص فنی، برخورد با یخ یا نشت نفت، رساندن نیرو و تجهیزات امدادی به برخی نقاط مسیر میتواند بسیار دشوار باشد. به گزارش گاردین، تحریمهای بینالمللی علیه روسیه و افزایش فعالیت کشتیهای موسوم به «ناوگان سایه» نیز مسائل بیمه، نظارت و عملیات امداد را پیچیدهتر کردهاند.
از نظر اقتصادی هم مسیر شمالی هنوز رقیبی همسطح سوئز نیست. فصل قابل کشتیرانی محدود است، شرایط یخ از سالی به سال دیگر تغییر میکند، بعضی کشتیها به تجهیزات ویژه یا همراهی یخشکن نیاز دارند و هزینه بیمه و عملیات میتواند بالا باشد. فایننشال تایمز گزارش میدهد که شرکتهای بزرگ کشتیرانی مانند مرسک همچنان با احتیاط به استفاده گسترده از این مسیر نگاه میکنند.
آیا جاده ابریشم یخی میتواند جای هرمز را بگیرد؟
در کوتاهمدت، نه. تنگه هرمز مسیر خروج نفت و گاز کشورهای حاشیه خلیج فارس است و یک مسیر در قطب شمال نمیتواند نفتی را که مبدأ آن داخل خلیج فارس است از هرمز عبور ندهد.
اهمیت مسیر دریایی شمال برای چین بیشتر در متنوعکردن شبکه حملونقل است. این آبراه میتواند بخشی از تجارت چین و اروپا را از سوئز، دریای سرخ و بابالمندب دور کند و همزمان مسیر کوتاهتری برای انتقال نفت و گاز روسیه به آسیا فراهم آورد.
افزایش رفتوآمد کشتیها در قطب شمال میتواند خطر نشت نفت، آلودگی و آسیب به اکوسیستم منطقه را بیشتر کند
تحولات هفتههای اخیر اهمیت این موضوع را برجستهتر کرده است. رویترز در ۱۸ اوت گزارش داد دو شرکت بزرگ کشتیرانی دولتی چین که پیشتر حدود نیمی از نفت وارداتی چین از خاورمیانه را حمل میکردند، از اواخر ژوئیه عبور از هرمز و بابالمندب را متوقف کردهاند و برای کاهش خطر به روشهایی مانند انتقال نفت کشتیبهکشتی در خارج از خلیج فارس روی آوردهاند.
برای پکن، مسیر قطب شمال فعلاً قرار نیست جای آبراههای اصلی جهان را بگیرد؛ بیشتر مسیری مکمل برای کاهش آسیبپذیری در برابر بحرانهای ژئوپولیتیکی است. در عین حال، این مسیر تناقضی جدی دارد: گرمشدن زمین و عقبنشینی یخهای قطب شمال، راه تازهای برای تجارت باز کرده، اما افزایش رفتوآمد کشتیها میتواند فشار بیشتری بر اکوسیستم حساس همین منطقه وارد کند.
