کشتیهای بیابان هم زانو زدهاند؛ امواج سهمگین گرما و تلفات بیسابقه شترها در آفریقا
منطقهی عفر در شمال شرقی اتیوپی، یکی از گرمترین و خشکترین نقاط کره زمین است و کوچنشینان برای قرنها، کاروانهای شتر را برای حمل نمک از دل کویر عبور دادهاند. اما اکنون، خود شترها در این مسیرهای سوزان، به کمک نیاز دارند.
علی عمر، شتردار ۴۰ سالهای که در منطقهی عفر زندگی میکند و صاحب حدود ۵۰۰ شتر است، وضعیت اسفناکی را توصیف میکند. او در گفتگو با خبرگزاری بیبیسی میگوید گرمای شدید، شترهایش را کلافه کرده است. کف پاهایشان پر از تاول میشود، چشمهایشان دائم آبریزش دارد و شنهای داغ کویر، پوست بدنشان را میسوزاند.
عمر در یک ماه اخیر هشت بچهشتر را به دلیل همین گرما از دست داده است. به گفتهی او، حتی بادهایی که قبلاً هوای خنک را به همراه داشتند، اکنون با خود گرما حمل میکنند و این تغییرات شدید را در سالهای اخیر به وضوح حس کرده است.
مشاهدات علی عمر، با یافتههای علمی متعددی همخوانی دارد. دانشمندان، کارگران حوزهی رفاه حیوانات و مطالعات مختلف، همگی بر تأثیرات مستقیم گرمای شدید بر شترها تأکید دارند: استرس، خستگی شدید، کمآبی و افزایش بیماریها از جمله این تأثیرات هستند. علاوهبراین، دمای بالاتر به طور غیرمستقیم با خشک کردن منابع آب، از بین بردن پوشش گیاهی و کاهش مناطق سایهدار، شرایط را برای شترها بسیار دشوارتر کرده است.
شمال آفریقا و شاخ آفریقا میزبان حدود ۸۰ درصد از بزرگترین جمعیت شترهای یککوهانه جهان هستند. در طول سالها، دامداران و کشاورزان این مناطق به دلیل مقاومت شترها در برابر خشکسالی و گرمای شدید، به پرورش آنها روی آوردهاند. اما اکنون، خود این مقاومت در حال شکستن است.
مطالعهای در سال ۲۰۲۵ براساس نظرسنجی از شترداران در جنوب اتیوپی نشان داد دمای بالا و تغییرات آبوهوایی تأثیر مخربی بر سلامت گلههای شتر داشته است و بر عملکرد تولیدمثلی و بهرهوری آنها سایه افکنده است.
در سومالی اوضاع وخیمتر است. تحقیقی که ماه ژوئن منتشر شد، نشان داد مرگومیر شترها در اثر خشکسالی به بحرانی فراگیر تبدیل شده و حدود ۴۶ درصد از خانوارهای شتردار را تحت تأثیر قرار داده است.
مطالعه که شامل نزدیک به ۶هزار خانوار کوچنشین بود، نشان داد تلفات در مناطق شمالی متمرکز بوده و منطقهی «سول» نرخ تلفات نزدیک به ۷۳ درصد را ثبت کرده است. به گفتهی کارشناسان، گرمای شدید عامل اصلی این خشکسالی است، هرچند عواملی مانند خدمات دامپزشکی ناکافی و مدیریت ضعیف دام نیز بحران را تشدید کردهاند. تحلیلهای علمی نشان میدهد دمای بالا، آب را از خاک و منابع آبی تبخیر کرده و باعث خشکسالی ۲۰۲۱-۲۰۲۲ شده است.
شتردار اتیوپیایی میگوید در یک ماه اخیر، هشت بچهشتر خود را به دلیل گرمای شدید از دست داده است
دامپزشکان نیز شاهد افزایش موارد بیماری و مرگومیر شترها هستند. حسن نویا گویو، مسئول دامپزشکی در شهرستان مارسبیت در شمال شرقی کنیا، از افزایش بیش از ۱۵ درصدی مرگومیر شترها در دو سال اخیر در منطقهی تحت نظارت خود خبر میدهد.
نویا گویو میگوید موارد گرمازدگی شدید در شترها به طور قابلتوجهی افزایش یافته و این موضوع به عفونتهای متعدد در آنها منجر شده است. مطالعهای دیگر در شاخ آفریقا نیز نشان داده که کاهش تولید شیر و افزایش شیوع بیماریها در میان شترها، نتیجهی مستقیم تأثیرات تغییرات اقلیمی ازجمله استرس گرمایی است.
بحران به شرق آفریقا محدود نمیشود. در شمال آفریقا نیز مطالعهای در الجزایر که امسال منتشر شد، افزایش قابلتوجه مرگومیر شترها در طول موجهای گرمای تابستان را نشان داد. سازمان جهانی هواشناسی نیز اعلام کرده که رویدادهای گرمای شدید به پدیدهای رایج در چندین کشور شمال آفریقا تبدیل شده و موجهای گرما از سال ۱۹۸۱ روند صعودی واضحی داشته است. براساس گزارش وضعیت اقلیم آفریقا در سال ۲۰۲۵، شمال آفریقا سریعترین گرمایش را در میان شش زیرمنطقه داشته است.
در سومالی، خشکسالی و گرمای شدید باعث مرگومیر گستردهی شترها شده و در برخی مناطق، نرخ تلفات به ۷۳ درصد رسیده است
شترها تا دمای حدود ۴۰ درجه سانتیگراد را به خوبی تحمل میکنند. آنها دمای بدن خود را چندین درجه در طول روز نوسان میدهند تا با دمای بیرون سازگار شوند و از تعریق و از دستدادن آب جلوگیری کنند.
دکتر محمد بنگومی، دانشمند سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد، هشدار میدهد که وقتی دما از محدودهی آسایش شترها فراتر میرود، آنها نیز دچار استرس گرمایی میشوند. در بسیاری از نقاط صحرای بزرگ آفریقا، دمای تابستان اکنون به طور مکرر از ۵۰ درجه سانتیگراد عبور میکند و این موضوع، خطر استرس گرمایی شدید را افزایش میدهد.
پروفسور عبدالمجید شحما از دانشگاه غردایه در الجزایر که تحقیقات تجربی روی شترها در صحرای آفریقا انجام داده، میگوید گرمای طولانیمدت بالای ۴۱ تا ۴۵ درجه، مستقیماً به سلولهای شترها حمله میکند و سیستم ایمنی آنها را تضعیف میکند. این استرس گرمایی به کاهش متابولیسم، کاهش شدید مصرف غذا، بیحالی، کاهش تولید شیر و اختلالات تولیدمثلی منجر میشود. پروفسور محمد الخاسمی از دانشگاه کازابلانکا در مراکش نیز لیست بلندی از اثرات استرس گرمایی بر شترها، از جمله کاهش وزن، التهاب، بیماریهای عضلانی و استخوانی و عفونتهای ناشی از انگلها را برشمرده است.
در حالی که شترها آخرین خط دفاعی دامداران در برابر کویر هستند، شدت بیسابقهی گرمای کنونی، این حیوان مقاوم را به قربانی اقلیم تبدیل کرده است
تأثیرات مخرب گرما به حدی است که بسیاری از شترداران در اتیوپی، شترهای خود را از مناطق شمالی به جنوب، جایی که آب و پوشش گیاهی نسبتاً در دسترس است، منتقل کردهاند. به گفتهی کارشناسان، این حرکت فصلی نیست، بلکه مهاجرتی دائمی است، زیرا شرایط در شمال برای پرورش شتر غیرقابلتحمل شده است.
با وجود بهبودی شاخ آفریقا از طولانیترین و شدیدترین خشکسالی ثبتشده بین سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۳، اکنون این منطقه با خشکسالی دیگری روبرو است و قیمت آب در برخی نقاط سومالی بیش از ۲۰۰۰ درصد افزایش یافته است.
علی عمر، شتردار منطقهی عفر، نگران شیوع بیماری در میان شترهای بالغ خود است. به گفتهی پروفسور شحما، این نگرانی کاملاً به جا است، زیرا «در حالی که شترها آخرین خط دفاعی دامداران در برابر کویر باقی میمانند، شدت بیسابقهی موجهای گرمای کنونی، عملکردهای حیاتی آنها را تهدید و این حیوان مقاوم را به قربانی اقلیم تبدیل میکند.»
