جنگلهای حرا در مسیر بازگشت؛ احیای غیرمنتظره اکوسیستمهای ساحلی جهان
جنگلهای حرا (مانگرو) از مهمترین اکوسیستمهای ساحلی جهان به شمار میروند. با وجود این اهمیت، درطول چند دهه گذشته بخش بزرگی از جنگلهای حرا در اثر گسترش شهرنشینی، پرورش صنعتی ماهی و تغییر کاربری اراضی از بین رفته است.
اما دادههای جدید ماهوارهای و پژوهشهای اخیر تصویری متفاوت از وضعیت این اکوسیستمها ارائه میدهند. پژوهش تازهای نشان میدهد جنگلهای حرا پس از دههها کاهش و تخریب گسترده، در مسیر بهبود قرار گرفتهاند و در بسیاری از مناطق جهان از سال ۲۰۱۰ به بعد روندی پایدار یا حتی رو به رشد را تجربه کردهاند.
جنگلهای حرا در مناطق گرمسیری و نیمهگرمسیری و در نواحی جزر و مدی رشد میکنند و یکی از مهمترین خطوط دفاع طبیعی در برابر طوفانهای ساحلی، موجهای شدید و حتی سونامیها محسوب میشوند. ریشههای پیچیده و درهمتنیده این درختان میتواند انرژی امواج را کاهش دهد و بهطور مؤثر از فرسایش سواحل و آسیب به جوامع انسانی جلوگیری کند.
این اکوسیستمها همچنین از نظر اقلیمی اهمیت ویژهای دارند. پژوهشها نشان میدهد جنگلهای حرا قادرند چند برابر جنگلهای خشکی دیاکسیدکربن ذخیره کنند و به همین دلیل در کاهش گازهای گلخانهای و مقابله با تغییرات اقلیمی نقش کلیدی دارند. از سوی دیگر، شبکه ریشهای آنها محیطی امن برای رشد و تکثیر گونههای مختلف ماهی، سختپوستان و دیگر جانداران دریایی فراهم میکند و بهعنوان یکی از مهمترین زیستگاههای پرورش طبیعی در اکوسیستمهای ساحلی شناخته میشود.
دادههای ماهوارهای نشان میدهد از سال ۲۰۱۰، روند کاهش جنگلهای حرا در جهان کند شده و حتی در برخی مناطق معکوس شده است
با وجود این اهمیت، جنگلهای حرا درطول چند دهه گذشته با فشارهای شدید انسانی روبهرو بودهاند. به گزارش بیبیسی، از دهه ۱۹۸۰ تا حدود سال ۲۰۱۰، بیش از ۱۲هزار کیلومتر مربع از این جنگلها در آسیا، آفریقا و قاره آمریکا از بین رفت.
علت اصلی نابودی جنگلهای حرا، گسترش پرورش صنعتی ماهی، توسعه کشاورزی، ساختوساز در مناطق ساحلی و توسعه شهرها بوده است. این فعالیتها باعث پاکسازی گسترده مناطق ساحلی و جایگزینی جنگلهای طبیعی با زیرساختهای انسانی شدند.
جالب اینکه یافتههای پژوهشی جدید نشان میدهد از حدود سال ۲۰۱۰ روند جهانی تغییر کرده است. در حالی که تخریب همچنان در برخی مناطق ادامه دارد، مجموع تغییرات خالص اکنون به سمت تثبیت و حتی افزایش پیش رفته است. براساس مطالعه، کاهش خالص جنگلهای حرا از دهه ۱۹۸۰ تاکنون به حدود ۸۴۹ کیلومتر مربع رسیده است.
پژوهشگران تأکید میکنند که این تغییر نتیجه چند عامل همزمان است: افزایش قوانین حفاظتی در کشورهای مختلف، رشد پروژههای احیای جنگلهای ساحلی، کاهش سرعت جنگلزدایی و در نهایت توان بالای باززایی طبیعی این اکوسیستمها در صورت توقف فشار انسانی.
رخدادهای فرامعمول اقلیمی نیز نقش مهمی در تغییر نگرش جوامع محلی و دولتها داشتهاند. سونامی اقیانوس هند در سال ۲۰۰۴ یکی از نقاط عطف در این زمینه بود. در مناطقی از اندونزی، مشاهده شد که جزایری با پوشش جنگلهای حرا آسیب بسیار کمتری از امواج سونامی دیدند و همین موضوع توجه عمومی را به نقش حفاظتی این جنگلها جلب کرد.
در نتیجه، سیاستهای بهرهبرداری از زمین تغییر کرد و در بسیاری از مناطق، روند تبدیل جنگلهای حرا به مزارع پرورش ماهی کند شد. همچنین در میانمار، پس از طوفان شدید سال ۲۰۰۸ و اعمال ممنوعیتهای جدید در قطع درختان از سال ۲۰۱۶، نگرش عمومی نسبت به حفاظت از این اکوسیستمها تقویت شد.
- دبی میخواهد با کاشت جنگل مانگرو، بزرگترین پروژه احیای ساحلی جهان را اجرا کند22 اردیبهشت 03مطالعه '2
- قزاقستان با جنگلکاری گسترده برای بازگشت ببرها آماده میشود07 اسفند 04مطالعه '4
یکی دیگر از عوامل مهم در درک بهتر وضعیت جنگلهای حرا، پیشرفت در فناوریهای سنجش از دور است. در مطالعه اخیر از تصاویر ماهوارهای لندست استفاده شده که قادر است تغییرات جزئی در پوشش تاج درختان را با دقت بالا ثبت کند. این دادهها نسبت به ارزیابیهای قبلی تصویر دقیقتری از وضعیت واقعی جنگلهای حرا ارائه میدهد و نشان میدهد که میزان رشد و بازگشت طبیعی این جنگلها احتمالاً بیشتر از آن چیزی است که پیشتر تصور میشد.
جنگلهای حرا یکی از مهمترین مخازن طبیعی کربن هستند و توانایی ذخیره دیاکسیدکربن آنها چند برابر جنگلهای خشکی است
یافتهها نشان میدهد بخشی از گسترش جنگلهای حرا نه تنها نتیجه برنامههای احیا، بلکه حاصل بازگشت طبیعی آنها در مناطقی است که فشار انسانی کاهش یافته است. در برخی کشورها مانند اندونزی، این روند به تثبیت پوشش جنگلی منجر شده و در میانمار حتی افزایش خالص ثبت شده است.
بااینحال، پژوهشگران هشدار میدهند که این رشد در همه مناطق جهان یکسان نیست و ممکن است در برخی موارد با تخریب زیستمحیطی در بالادست رودخانهها مرتبط باشد؛ جایی که ورود مواد مغذی ناشی از فرسایش خاک یا فعالیتهای معدنی میتواند بهطور غیرمستقیم به رشد جنگلهای حرا در پاییندست کمک کند.
با وجود روند کلی مثبت، برخی مناطق همچنان با تخریب شدید مواجهاند. غرب و مرکز آفریقا از جمله این نقاط بحرانی هستند. در دلتای نیجر، آلودگی نفتی و توسعه زیرساختهای انرژی آسیبهای گستردهای به جنگلهای حرا وارد کرده است.
در تصاویر ماهوارهای نیز آثار خطوط لوله و نشت نفت بهصورت تغییرات مستقیم در پوشش جنگلی قابل مشاهده است. همچنین طوفانهای گرمسیری همچنان یکی از عوامل مهم تخریب ناگهانی این اکوسیستمها محسوب میشوند و در برخی سالها باعث کاهش شدید پوشش جنگلی در مناطق مختلف از جمله کارائیب و استرالیا شدهاند.
احیای جنگلهای حرا به دلیل کمتر شدن قطع درختان، بهتر شدن قوانین حفاظت، آگاهی بیشتر مردم و توان طبیعی این جنگلها برای رشد دوباره اتفاق افتاده است
علاوه بر افزایش نسبی پوشش جنگلی، پژوهش نشان میدهد کیفیت برخی از جنگلهای موجود نیز بهبود یافته است. از دهه ۱۹۸۰ تاکنون، سهم جنگلهای متراکم و دارای پوشش تاج بسته که بیشترین ظرفیت ذخیره کربن را دارند، حدود ۲۰ درصد افزایش یافته است.
در مجموع، پژوهشگران معتقدند تصویر جهانی جنگلهای حرا نسبت به گذشته امیدوارکنندهتر شده است. گرچه فشارهای انسانی و اقلیمی همچنان تهدیدی جدی برای این اکوسیستمها هستند، روند کلی دادهها نشان میدهد که در صورت ادامه سیاستهای حفاظتی و کاهش تخریب، جنگلهای حرا میتوانند در دهههای آینده نقش پررنگتری در حفاظت از سواحل و مقابله با تغییرات اقلیمی ایفا کنند.