دیوید اتنبرو ۱۰۰ ساله شد؛ مستندسازی که دنیا را عاشق طبیعت کرد

دیوید اتنبرو، یکی از شناخته‌شده‌ترین مستندسازان تاریخ، جمعه ۱۸ اردیبهشت ۱۰۰ سالگی خود را جشن گرفت؛ شخصیتی که نام او با شکل‌گیری نگاه مدرن به طبیعت در تلویزیون گره خورده است. از دهه ۱۹۵۰ تاکنون، مجموعه‌های او برای شبکه‌هایی مانند بی‌بی‌سی نقش مهمی در معرفی تنوع زیستی زمین به میلیون‌ها بیننده در سراسر جهان داشته‌اند و بسیاری از پژوهشگران ارتباط مستقیم میان افزایش آگاهی عمومی درباره محیط‌زیست و آثار او را تأیید کرده‌اند.

در سال‌های اخیر، نقش اتنبرو از روایتگر صرف طبیعت به چهره هشداردهنده درباره بحران اقلیمی تغییر کرده است. این تغییر هم‌زمان با افزایش شواهد علمی درباره گرمایش زمین، کاهش سریع تنوع زیستی و ورود به دوره‌ای بوده که برخی دانشمندان آن را «انقراض ششم» می‌نامند.

مستندهای اتنبرو در دوره‌ای ساخته شدند که طبیعت بیش از هر زمان دیگری در ۶۵ میلیون سال گذشته در معرض تهدید قرار گرفته است. این موضوع باعث شده برخی تحلیلگران این احتمال را مطرح کنند که در آینده‌های دور، آثار تصویری او به عنوان یکی از معدود اسناد باقی‌مانده از گونه‌ها و اکوسیستم‌هایی استفاده شود که ممکن است تا آن زمان منقرض شده باشند. دلیل این تهدیدها نیز عواملی مانند بهره‌برداری بیش از حد از منابع طبیعی، آلودگی، ورود گونه‌های مهاجم و به‌ویژه تغییرات اقلیمی است.

در همین راستا، اتنبرو در دو دهه اخیر تغییر رویکرد محسوسی داشته است. او اکنون در بسیاری از آثارش پیامدهای تخریب محیط‌زیست توسط انسان را به‌صراحت مطرح می‌کند و گاهی نیز درباره راه‌حل‌های احتمالی برای کاهش این آسیب‌ها صحبت می‌کند.

محبوبیت گسترده اتنبرو، به‌ویژه پس از موفقیت جهانی مجموعه حیات روی زمین در سال ۱۹۷۹، باعث شد فعالان محیط‌زیست از او بخواهند صریح‌تر درباره حفاظت از اکوسیستم‌ها صحبت کند. سپس با ورود به قرن بیست‌ویکم، رویکرد او به‌تدریج تغییر کرد. در سال ۲۰۰۰، اتنبرو مجموعه سه‌قسمتی وضعیت سیاره را ساخت که به بحران‌های محیط‌زیستی می‌پرداخت. هرچند این مجموعه توجه زیادی جلب کرد، در آن زمان هنوز تغییرات اقلیمی نقش پررنگی در روایت نداشت. در این مجموعه، آلودگی یکی از پنج عامل اصلی تخریب محیط‌زیست معرفی شد، اما بیشتر در قالب اثرات فوری و مستقیم، نه پیامدهای بلندمدت گازهای گلخانه‌ای.

شش سال بعد، در سال ۲۰۰۶، اتنبرو دو مستند یک‌ساعته درباره تغییرات اقلیمی انسان‌ساخت تولید کرد. بخش اول به ارائه شواهد علمی درباره وقوع تغییرات اقلیمی اختصاص داشت و بخش دوم درباره راه‌های مقابله با آن صحبت می‌کرد.

سال ۲۰۰۶ نقطه عطف مهمی در مسیر کاری اتنبرو محسوب می‌شود. پس از آن، آثاری مانند سیاره شکننده ما و کشتی نوح اتنبرو ساخته شد؛ مجموعه‌ای که در آن، ده گونه جانوری را انتخاب کرد که می‌توانست بیش از همه تمایل داشت برای حفظشان تلاش شود.

در دهه اخیر نیز تمرکز اتنبرو به‌طور آشکارتری بر موضوع انقراض گونه‌ها و تغییرات گسترده‌ای بوده که در طول عمرش به عنوان طبیعت‌شناس مشاهده کرده است. یکی از مهم‌ترین آثار این دوره مجموعه سیاره ما است که در آن، تصاویر بسیار چشمگیر طبیعت با نمونه‌هایی از تهدیدهای ناشی از فعالیت‌های انسانی ترکیب شده‌اند. با وجود برخی انتقادها، اتنبرو همچنان یکی از معتبرترین چهره‌های علمی و محیط‌زیستی در سطح جهان محسوب می‌شود.

آنچه بیش از همه درباره اتنبرو در سال‌های اخیر برجسته شده، شجاعت او در بیان صریح‌تر بحران‌های محیط‌زیستی است. او نه تنها توانسته میلیون‌ها نفر را با زیبایی‌های طبیعت آشنا کند، بلکه اکنون در برابر یکی از قدرتمندترین صنایع جهان یعنی سوخت فسیلی نیز ایستاده است. همین ترکیبِ روایت علمی، قدرت ارتباطی و جسارت در بیان حقیقت، او را به یکی از تأثیرگذارترین چهره‌های دوران معاصر تبدیل کرده است.