علم ژنتیک علیه شکارچیان؛ برای اولینبار در دنیا دیانای یک شیر قاتلانش را لو داد
در اتفاقی که میتواند نقطه عطفی در مبارزه با قاچاق حیاتوحش باشد، برای نخستین بار در جهان از دیانای یک شیر برای محکوم کردن شکارچیان غیرقانونی استفاده شده است.
ماجرا به سال ۲۰۲۴ بازمیگردد. شیر نری که با قلاده ردیاب رادیویی در پارک ملی هوانگ در زیمبابوه زیر نظر بود، ناگهان از صفحه رادار خارج شد. این قلادهها به طور مرتب سیگنال میفرستند و موقعیت حیوان را به پژوهشگران و محیطبانان نشان میدهند. قطع شدن ناگهانی سیگنال معمولاً زنگ خطر محسوب میشود؛ یا قلاده آسیب دیده یا حیوان کشته شده است.
ماموران با بررسی آخرین موقعیت ثبتشده، به محل احتمالی رفتند و تلهای سیمی پیدا کردند که موهای شیر به آن چسبیده بود. تلههای سیمی از روشهای رایج شکار غیرقانونی هستند؛ ارزان، ساده و مرگبار. حیوان پس از گیر افتادن، بهتدریج از پا درمیآید.
به گزارش بیبیسی، پلیس و بازرسان سپس به یک روستای نزدیک رفتند و دو مرد را بازجویی کردند. در خانه آنها سه کیسه گوشت، ۱۶ پنجه شیر و چهار دندان پیدا شد. چنین کشفی در نگاه اول لزوماً جرم قطعی را ثابت نمیکند. در زیمبابوه، داشتن اجزای بدن شیر همیشه غیرقانونی نیست؛ ممکن است گفته شود این قطعات از حیوانی بهدست آمده که به مرگ طبیعی مرده یا سالها پیش بهعنوان زیورآلات سنتی نگهداری میشده است. همین خلأ قانونی در گذشته کار پیگرد قضایی را دشوار میکرد.
اما این بار شرایط فرق داشت. از سالها قبل، نمونه خون شیر گمشده هنگام نصب قلاده گرفته و پروفایل ژنتیکی او ثبت شده بود. این پروفایل در بانک اطلاعات دیانای شیرهای کشور ذخیره شده بود؛ بانکی که در یک آزمایشگاه تخصصی در زیمبابوه ایجاد شده است. دانشمندان با استخراج دیانای از پنجهها، دندانها و گوشت کشفشده، یک پروفایل ژنتیکی جدید ساختند و آن را با اطلاعات موجود مقایسه کردند.
نتیجه روشن بود: همه نمونهها دقیقاً با همان شیر گمشده مطابقت داشت.
پنجهها، دندانها و گوشت کشفشده از شکارچیان با پروفایل ژنتیکی شیر ثبتشده در پارک ملی هوانگه مطابقت داشت
در علوم ژنتیک، هر حیوان درست مانند اثر انگشت در انسان، ترکیب منحصربهفردی از نشانگرهای دیانای دارد. وقتی چندین نشانگر مستقل با هم تطابق کامل داشته باشند، احتمال اشتباه عملاً ناچیز میشود. پیش از این، در بسیاری از پروندههای حیاتوحش فقط میشد گونه را مشخص کرد؛ مثلاً ثابت کرد قطعهای متعلق به «شیر» است، نه پلنگ یا کفتار. اما نمیشد گفت این قطعه دقیقاً متعلق به کدام شیر است. همین موضوع راه دفاع را برای متهمان باز میگذاشت. اکنون اما میتوان یک پنجه یا دندان را به یک حیوان مشخص نسبت داد.
جزئیات پرونده تاکنون علنی نشده بود؛ اما نهاد غیرانتفاعی شبکه نظارت بر تجارت حیات وحش (ترافیک)، ماجرای شیر گمشده را بهتازگی گزارش داده است.
پشت این موفقیت، سالها کار زیرساختی قرار دارد. در هشت سال گذشته، «بنیاد حیاتوحش ویکتوریا فالز» با دریافت حدود ۲۵۰هزار پوند حمایت مالی از لاتاری مردمی کدپستی بریتانیا (یک قرعهکشی خیریه در بریتانیا که بخشی از درآمد آن به سازمانهای مردمنهاد و پروژههای اجتماعی، زیستمحیطی و حفاظتی اختصاص مییابد)، بانک اطلاعات ژنتیکی شیرهای زیمبابوه را ایجاد کرده است. این بانک شامل نمونههای جمعآوریشده از شیرهای مناطق مختلف کشور است و امکان مقایسه سریع و دقیق را فراهم میکند.
- بریدن شاخ، شکار غیرقانونی کرگدنها را تا ۷۸ درصد کاهش داده است19 خرداد 04مطالعه '4
- دانشمندان به امید نجات کرگدنها شاخ آنها را رادیواکتیو میکنند13 تیر 03مطالعه '2
- زندگی سریع، خشن و کوتاهمدت شیر نر آفریقایی02 شهریور 02مطالعه '5
دانشمندی که تطابق نهایی را انجام داد، به دلایل امنیتی نخواست نامش منتشر شود. او توضیح داد: «قبلاً فقط میتوانستیم بگوییم این نمونه متعلق به شیر است. اما حالا میتوانیم بگوییم این پنجه دقیقاً متعلق به کدام شیر بوده است.»
تنها ۱۰ روز پس از کشتهشدن حیوان، شواهد DNA در دادگاه ارائه شد. دو مرد به جرم خود اعتراف کردند و هر کدام به ۲۴ ماه زندان محکوم شدند. در دادگاه گفته شد ارزش این شیر حدود ۲۰هزار دلار بوده است؛ رقمی که نشان میدهد تجارت اجزای بدن شیر تا چه اندازه سودآور است.
ریچارد اسکوبی، مدیر اجرایی سازمان «ترافیک»، گفت کشورها اکنون به توانایی علمی لازم برای ارائه «شواهد محکم و مبتنی بر علم» در دادگاه دست یافتهاند؛ ظرفیتی که میتواند در سطح جهانی اثرگذار باشد.
گفته میشود این نخستین بار است که DNA یک شیر مشخص برای محکومکردن شکارچیان استفاده شده است. پروفسور راب اوگدن که در راهاندازی پروژه نقش داشته، این پرونده را «پیامی امیدواربخش» توصیف کرده است. به گفته او، ترکیب آموزش نیروهای محلی، توسعه روشهای آزمایشگاهی و بهکارگیری پروندههای واقعی میتواند الگوی موفقی برای دیگر کشورها باشد.
این پیشرفت در حالی رخ میدهد که نگرانیها درباره افزایش کشتار شیرها رو به رشد است. اجزای بدن شیر در برخی کشورهای آفریقایی بهعنوان اشیای فرهنگی یا آیینی فروخته میشود و در بازارهای آسیایی بهویژه برای استفاده در طب سنتی چینی نیز تقاضا دارد. استخوانهای شیر گاهی بهعنوان جایگزین استخوان ببر در فرآوردههای غیرقانونی استفاده میشوند، و دندان و پنجه آنها به شکل گردنبند و زیورآلات عرضه میشود.
بانک اطلاعات دیانای شیرها و استفاده از علم ژنتیک میتواند پیام بازدارندهای برای شکارچیان و قاچاقچیان حیاتوحش باشد
کارشناسان معتقدند بخشی از این افزایش به فعالیت باندهای جرایم سازمانیافته مرتبط است؛ همان شبکههایی که در قاچاق شاخ کرگدن و عاج فیل نیز نقش دارند. این گروهها از مسیرهای قاچاق مشترک استفاده میکنند و با تنوعبخشی به «محصولات»، ریسک خود را کاهش میدهند.
آمارها نیز نگرانکننده است. در موزامبیک، بین سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۳، تعداد ۴۲۶ شیر در اثر تماس با انسانها کشته شدند که حدود یکچهارم آنها به شکار غیرقانونی عمدی مربوط بوده است. همچنین در سال ۲۰۲۱، تعداد ۱۷ جمجمه شیر در لوساکا کشف شد که گزارش شده بود از آفریقای جنوبی در حال انتقال بودهاند. در سال ۲۰۲۳ نیز بیش از ۳۰۰ کیلوگرم اجزای بدن شیر در ماپوتو توقیف شد.
در چنین شرایطی، توانایی شناسایی دقیق یک حیوان از طریق دیانای، معادله را تغییر میدهد. دیگر نمیتوان به سادگی ادعا کرد منشأ این قطعات مشخص نیست. هر نمونه میتواند به یک حیوان خاص، در یک مکان و زمان مشخص، پیوند داده شود. برای شکارچیان غیرقانونی، این اتفاق پیام روشنی دارد: حتی اگر تنها چند پنجه یا دندان باقی بماند، علم میتواند صاحب آنها را شناسایی کند.