پرواز شاید آن‌طور که تصور می‌کنیم، یک‌بار و در یک مسیر ساده به وجود نیامده باشد. میلیون‌ها سال پیش، قبل از آنکه پرندگان امروزی آسمان را در اختیار بگیرند، دایناسورهای پردار بارها شکل‌های متفاوتی از زندگی در هوا را تجربه می‌کردند.
اکنون فسیل خیره‌کننده‌ی یک دایناسور پردار که در چین کشف شده، سرنخ تازه‌ای از آزمون‌های تکاملی پرواز ارائه داده است. کشف تازه نشان می‌دهد ویژگی‌های مرتبط با پرواز ممکن است در گروه‌های مختلف دایناسورهای پرنده‌مانند، با ترتیب و مسیر یکسانی تکامل نیافته باشند.
به‌گزارش آی‌اف‌ال‌ساینس، پژوهشگران فسیل جدید را به گونه‌ای قبلاً ناشناخته به نام نورل‌راپتور بارسبولدی (Norellraptor barsboldi) نسبت داده‌اند. این دایناسور به گروه میکروراپتورین‌ها (Microraptorinae) تعلق دارد؛ گروهی از دایناسورهای کوچک و شکارچی که خویشاوندی نزدیکی با پرندگان دارند. فسیل در نزدیکی لامادونگ، در شهرستان جیانچانگ در استان لیائونینگ چین، توسط یک کشاورز محلی کشف شد و آن را در سال ۲۰۲۳ به موزه دانشگاه زمین‌شناسی هبی اهدا کرد.
نورل‌راپتور بارسبولدی حدود ۵۷ سانتی‌متر طول داشته است. وضعیت اسکلت و ویژگی‌های استخوان‌های آن نشان می‌دهد نمونه‌ی کشف‌شده احتمالاً یک دایناسور بالغ بوده و هنگام مرگ دست‌کم ۳ سال سن داشته است. قدمت فسیل نیز به بازه‌ای حدود ۱۰۰ تا ۱۴۵ میلیون سال پیش بازمی‌گردد. نام علمی گونه جدید به افتخار دو دیرینه‌شناس انتخاب شده است که در مطالعه‌ی دایناسورهای پرنده‌مانند، نقشی حیاتی داشته‌اند.
میکروراپتورین‌ها برای مطالعه‌ی منشأ پرواز اهمیت ویژه‌ای دارند. برخی اعضای این گروه ویژگی‌های فیزیکی داشته‌اند که با توانایی سرخوردن در هوا و احتمالاً پرواز فعال در مسافت‌های کوتاه سازگار است. همین ویژگی‌ها باعث شده است تا دانشمندان درباره‌ی جایگاه این دایناسورها در تکامل پرواز بحث کنند. به‌عنوان نمونه، مسیر رشد اندام‌های مرتبط با پرواز در میکروراپتورین‌ها الزاماً همان مسیری نبوده است که بعدها در پرندگان شکل گرفت.
پرسش اصلی این است که آیا توانایی پرواز فقط یک‌بار در میان پارآوین‌ها (Paraves) تکامل پیدا کرده و در نهایت به پرندگان امروزی منتهی شده است، یا اینکه پرواز در شاخه‌های مختلف این گروه به‌طور مستقل شکل گرفته است؟
مسیر رشد اندام‌های مرتبط با پرواز در میکروراپتورین‌ها الزاماً همان مسیری نبوده که بعدها در پرندگان شکل گرفت
بر اساس یکی از فرضیه‌ها، پرواز در میکروراپتورین‌ها مستقل از دودمانی که به پرندگان امروزی منتهی شد، تکامل یافته است. اگر این فرضیه درست باشد، برخی ویژگی‌های لازم برای پرواز در پارآوین‌ها دست‌کم دو بار و به‌طور مستقل پدید آمده‌اند. سناریوی دیگر این است که توانایی پرواز در مراحل اولیه‌ی تکامل پارآوین‌ها شکل گرفته و سپس در برخی دودمان‌ها از بین رفته است.
بررسی نورل‌راپتور بارسبولدی سرنخ‌هایی درباره تفاوت میان مسیرهای تکاملی این گروه‌ها ارائه می‌کند. پژوهشگران با مقایسه‌ی اسکلت این دایناسور با خویشاوندانش دریافتند برخی ویژگی‌های مرتبط با پرواز در میکروراپتورین‌ها و پرندگان با ترتیب متفاوتی تکامل یافته‌اند. کشف تازه با این ایده که تمام ویژگی‌های مرتبط با پرواز از یک مسیر واحد به وجود آمده باشند، سازگاری کمتری دارد.
- 21 اسفند 03مطالعه '3
پژوهشگران برای بررسی دقیق‌تر تفاوت‌ها، رشد استخوان‌های دایناسور را در مقیاس میکروسکوپی مطالعه کردند. در پرندگان امروزی، اندام‌های عقبی و جلویی با سرعت یکسانی رشد نمی‌کنند. اندام‌های عقبی زودتر به مرحله‌ای می‌رسند که برای حرکت قابل‌استفاده باشند، درحالی‌که بال‌ها دیرتر به بلوغ می‌رسند.
اما در میکروراپتورین‌ها چنین الگویی دیده نمی‌شود و در برخی موارد حتی الگوی متفاوت یا معکوسی مشاهده می‌شود. در نورل‌راپتور بارسبولدی نیز اندام‌های جلویی ظاهراً در مرحله نسبتاً زودتری از رشد به اندازه کافی تکامل یافته‌اند. این تفاوت نشان می‌دهد مسیر رشد اندام‌های مرتبط با پرواز در میکروراپتورین‌ها الزاماً همان مسیری نبوده است که بعدها در پرندگان شکل گرفت.
بااین‌حال، یافته‌ها به‌تنهایی منشأ مستقل پرواز را اثبات نمی‌کند. پژوهشگران نیز بر محدودیت داده‌ها تأکید دارند؛ به‌ویژه اینکه مقایسه‌ی الگوهای رشد استخوانی در این بررسی به نمونه‌هایی از تنها دو گونه متفاوت متکی است. بنابراین، برای مشخص‌شدن دقیق‌تر مسیر تکامل پرواز، به فسیل‌های بیشتری از دایناسورهای پرنده‌مانند نیاز است.
در مجموع، فسیل نورل‌راپتور بارسبولدی با ارائه‌ی تصویری پیچیده‌تر از تکامل پرواز در دایناسورها، نشان می‌دهد شباهت میان اندام‌های پروازی لزوماً به معنای یکسان‌بودن مسیر تکاملی آن‌ها نیست.
نتایج پژوهش در مجله‌ی Nature Communications منتشر شده است.
