مشاهده تاریخی: گاوها هم می‌توانند از ابزار استفاده کنند

در نگاه سنتی، گاوها معمولاً حیواناتی آرام، ساده و فاقد توانایی‌های شناختی پیچیده تصور می‌شوند. اما مشاهده رفتاری غیرمنتظره از یک گاو خانگی در اتریش باعث شده است که پژوهشگران نگاه خود به هوش این حیوانات را به‌طور جدی‌تر بازنگری کنند. این رفتار نه‌تنها عجیب، بلکه از نظر علمی بسیار مهم است، چون برای نخستین بار شواهد روشنی از استفاده هدفمند از ابزار در یک گاو ثبت شده است.

ماجرا از جایی شروع شد که کشاورزی در اتریش متوجه شد گاوش که «ورونیکا» نام دارد، گاهی اشیای اطرافش را با دهان برمی‌دارد و از آن‌ها برای خاراندن بدن خود استفاده می‌کند. ورونیکا گاوی از نژاد براون سوئیسی است که به‌صورت خانگی نگهداری می‌شود و ارتباط نزدیکی با محیط اطراف و صاحبش دارد. صاحب گاو از این رفتار فیلم گرفت و آن را برای پژوهشگران حوزه شناخت حیوانات فرستاد.

پس از دیدن تصاویر، پژوهشگران دانشگاه دامپزشکی وین تصمیم گرفتند رفتار ورونیکا را به‌صورت علمی بررسی کنند. آن‌ها گاو را به محیط آزمایش منتقل کردند و یک برس کف‌شوی دسته‌دار در اختیارش گذاشتند تا ببینند آیا این رفتار تصادفی است یا نشانه‌ای از درک و برنامه‌ریزی ذهنی. نتیجه آزمایش‌ها فراتر از انتظار بود.

ورونیکا نه‌تنها برس را با دهانش برمی‌داشت، بلکه به‌وضوح نشان می‌داد می‌داند قرار است کدام بخش بدنش را بخاراند. اگر قصد داشت پشت یا پهلوهایش را بخاراند، برس را طوری می‌گرفت که بخش پرزدار آن با بدن تماس داشته باشد. اما وقتی می‌خواست نواحی حساس‌تر مانند زیر شکم را بخاراند، جهت برس را تغییر می‌داد و از دسته صاف آن استفاده می‌کرد. این تفاوت در نحوه استفاده نشان می‌دهد رفتار او تصادفی یا صرفاً تقلیدی نیست.

نکته مهم‌تر این بود که ورونیکا پیش از شروع عمل خاراندن، انگار از قبل تصمیم گرفته بود چه کاری انجام دهد. او ابتدا برس را برمی‌داشت، سپس جای آن را در دهانش عوض می‌کرد تا بهترین زاویه و بیشترین کارایی را داشته باشد. گاهی حتی برس را زمین می‌گذاشت، دوباره آن را از سمت دیگری می‌گرفت و بعد به خاراندن ادامه می‌داد. چنین رفتاری در علم شناخت حیوانات به‌عنوان استفاده واقعی از ابزار شناخته می‌شود؛ یعنی حیوان نه‌فقط از یک شیء استفاده می‌کند، بلکه آن را متناسب با هدف خود تنظیم می‌کند.

برای درک بهتر اهمیت این موضوع، باید دانست که «استفاده از ابزار» در علم فقط به گرفتن شیء و انجام حرکات ساده محدود نمی‌شود. شرط اصلی این است که حیوان بداند ابزار چه کاری برایش انجام می‌دهد و بتواند آن را با توجه به موقعیت تغییر دهد. دقیقاً همین ویژگی در رفتار ورونیکا دیده می‌شود. او نه‌تنها ابزار را می‌شناسد، بلکه کارکردهای متفاوت آن را نیز تشخیص می‌دهد.

پژوهشگران تأکید می‌کنند که این یافته به این معنا نیست که همه گاوها لزوماً چنین رفتاری از خود نشان می‌دهند یا ورونیکا یک مورد «استثنایی عجیب» است. به‌احتمال زیاد، شرایط زندگی او نقش مهمی داشته است.

ورونیکا به‌عنوان یک گاو خانگی، در محیطی زندگی کرده که اشیای متنوعی در دسترسش بوده و فرصت بیشتری برای تعامل، یادگیری و آزمون‌وخطا داشته است. این محیط غنی می‌تواند زمینه بروز توانایی‌هایی را فراهم کند که در شرایط معمول دامداری دیده نمی‌شوند.

این مشاهده همچنین پرسش‌های مهم‌تری را مطرح می‌کند: اگر گاوها بتوانند در شرایط مناسب چنین توانایی‌هایی نشان دهند، چه تعداد از قابلیت‌های شناختی آن‌ها تاکنون نادیده گرفته شده است؟ آیا نگاه ما به حیوانات مزرعه‌ای، بیش از حد ساده‌انگارانه بوده است؟

دانشمندان می‌گویند این مطالعه نشان می‌دهد تفاوت میان حیوانات «باهوش» و «کم‌هوش» شاید بیشتر نتیجه نگاه انسان باشد تا واقعیت زیستی. گاوها، مانند بسیاری از حیوانات دیگر، ممکن است توانایی‌های ذهنی پنهانی داشته باشند که فقط در شرایط خاص و با فرصت کافی خود را نشان می‌دهند. رفتار ورونیکا یادآوری می‌کند که هنوز چیزهای زیادی درباره دنیای ذهنی حیوانات اطرافمان نمی‌دانیم؛ حتی حیواناتی که قرن‌هاست در کنار انسان زندگی می‌کنند.

پژوهش در ژورنال Current Biology منتشر شده است.