کتاب ۶۰۰ ساله‌ای که هیچ‌کس نمی‌تواند بخواند؛ راز نسخه ووینیچ چیست؟

در کتابخانه‌ی Beinecke دانشگاه ییل، کتابی نگهداری می‌شود که تقریباً هر چیزی درباره‌اش عجیب است؛ از خط ناشناخته و تصاویر گیاهان نامتعارف گرفته تا نویسنده‌ای که هویت او مشخص نیست. این کتاب با نام «نسخه‌ی ووینیچ» شناخته می‌شود و با وجود بیش از یک قرن تلاش پژوهشگران، هنوز کسی نتوانسته متن آن را به‌طور قابل‌قبول بخواند یا معنای کاملش را مشخص کند.

نسخه‌ی ووینیچ که با نام Beinecke MS 408 نیز شناخته می‌شود، با خطی ناشناخته نوشته شده و زبانش مشخص نیست. مهم‌تر اینکه هنوز هیچ روش رمزنگشایی برای آن که مورد پذیرش گسترده‌ی متخصصان باشد پیدا نشده است. ییل می‌گوید رویکردهای رمزنگاری مختلف نتوانسته‌اند متن را رمزگشایی کنند؛ البته هنوز مشخص نیست که این نوشته واقعاً یک رمز باشد یا به زبان ناشناخته‌ای نوشته شده باشد.

برای مدتی حتی قدمت نسخه‌ی ووینیچ نیز محل بحث بود؛ اما بررسی علمی پوستِ آن تصویر روشن‌تری ارائه کرد. آزمایش رادیوکربن که توسط پژوهشگران دانشگاه آریزونا انجام شد، قدمت پوستِ دست‌نوشته را به حدود ۱۴۰۴ تا ۱۴۳۸ میلادی با احتمال ۹۵ درصد رساند؛ بنابراین از نظر تاریخی، نسخه‌ی ووینیچ به اوایل قرن پانزدهم تعلق دارد. پژوهش‌های مربوط به مواد رنگی و مرکب نیز با دست‌نوشته‌ای متعلق به همان دوره سازگار گزارش شده‌اند.

به همین دلیل، احتمال اینکه کتاب یک جعل مدرن باشد بسیار ضعیف است. هرچند تاریخچه‌ی دقیقش برای قرن‌های نخست چندان روشن نیست، اما می‌دانیم که نسخه در ۱۹۱۲ توسط کتاب‌فروش آثار عتیقه‌ای به نام ویلفرید ووینیچ خریداری شد و همین نام بعدها روی آن ماند. این دست‌نوشته در سال ۱۹۶۹ به کتابخانه‌ی Beinecke ییل رسید.

حتی بدون توانایی خواندن متن، تصاویر سرنخ‌هایی درباره‌ی ساختار کتاب به دست می‌دهند. ییل محتوای نسخه را به چند بخش تقسیم می‌کند: تصاویر گیاهان، نمودارهای نجومی و طالع‌بینی، صحنه‌هایی مربوط به حمام و آب، طرح‌های کیهان‌شناختی، تصاویر گیاهان و ریشه‌ها با ظاهر دارویی و در نهایت صفحاتی پر از متن که در کنار بعضی بندها، نشانه‌هایی شبیه ستاره دیده می‌شود و احتمال داده شده که شاید شامل دستورها یا مطالب مشابه باشد.

یکی از پژوهش‌های مهم زبان‌شناختی ییل نیز نشان داده که متن ووینیچ ویژگی‌های آماری و الگوهایی شبیه زبان انسانی دارد؛ پژوهشگران می‌توانند درباره‌ی الگوی واژه‌ها، ساختار و تکرار حروف صحبت کنند، حتی اگر هنوز ندانند این واژه‌ها دقیقاً چه معنایی دارند. بااین‌حال، میان متخصصان هنوز درباره‌ی زبان متن یا حتی اینکه دقیقاً چه نوع رمز یا نوشتاری است، اجماع وجود ندارد.

حتی هویت نویسندگان هم روشن نیست. لیسا فاگین دیویس، پژوهشگر نسخه‌های خطی قرون وسطی، با بررسی سبک نوشتار می‌گوید که دست‌کم پنج کاتب متفاوت در نگارش نسخه نقش داشته‌اند. این یافته پرسش دیگری ایجاد می‌کند: آیا این کتاب حاصل کار یک نویسنده و چند دستیار بوده، یا گروهی از افراد آگاهانه در حال نوشتن متنی با یک نظام نوشتاری ناشناخته بوده‌اند؟

یکی از مشکلات اصلی این است که پژوهشگران هیچ متن موازی یا «کلید ترجمه» در اختیار ندارند. اگر مثلاً نسخه‌ی ووینیچ در کنار ترجمه‌ی همان متن به لاتین یا زبانی شناخته‌شده پیدا می‌شد، شکستن رمز بسیار ساده‌تر بود. اما در اینجا تقریباً همه‌چیز ناشناخته است: نویسنده، زبان، هدف کتاب و حتی اینکه نوشته واقعاً رمزگذاری شده یا نه. ییل نیز هشدار می‌دهد که همین تعداد مجهولات باعث شده هر نظریه‌ای خیلی راحت بر مجموعه‌ای از فرضیات بنا شود.

با وجود این بن‌بست، پژوهش درباره‌ی نسخه متوقف نشده است. از روش‌های آماری زبان‌شناسی گرفته تا دیجیتال‌سازی کامل صفحات و حتی استفاده از الگوریتم‌های رایانه‌ای و هوش مصنوعی، روش‌های مختلفی برای پیدا کردن الگوهای تازه در متن امتحان شده‌اند. ییل می‌گوید گروه پژوهشی مستقل ووینیچ نیز از سال ۲۰۲۲ در حال بررسی تاریخی، زبان‌شناختی، رمزنگاری و جنبه‌های دیگر این نسخه است.

امروز تقریباً همه‌ی صفحات نسخه‌ی ووینیچ به‌صورت دیجیتال در دسترس‌اند؛ یعنی برای دیدن عجیب‌ترین کتاب قرون وسطی لازم نیست به گنجینه‌ی ییل سفر کنید. اما یک چیز همچنان دست‌نخورده باقی مانده: ما می‌توانیم تک‌تک حروف آن را ببینیم، ولی هنوز نمی‌دانیم چه می‌گویند.