روزی که نور خم شد! - تونل زمان ۱۵ آبان

گاهی یک تصمیم تجاری، یک کشف علمی یا حتی یک اختراع کوچک می‌تواند مسیری را تغییر دهد که نسل‌های بعد در آن حرکت می‌کنند. از سیستم‌عاملی که مایکروسافت پیش از در اختیار داشتنش برای فروش آن قرارداد بست تا امواج رادیویی شفاف‌تر، سازی که صدایش به نماد موسیقی جاز تبدیل شد و آزمایشی که نظریه‌ی اینشتین را در برابر چشم جهان قرار داد؛ تاریخ پر از لحظه‌هایی است که پیامدهایشان بسیار فراتر از تصور سازندگانشان رفت.

در تونل زمان امروز، به سراغ پنج روایت از تاریخ فناوری، علم و موسیقی می‌رویم؛ از قراردادی که مایکروسافت را به یکی از قدرت‌های اصلی دنیای کامپیوتر تبدیل کرد و اختراع رادیوی اف‌ام تا تولد ساکسیفون، اثبات تجربی خمیدگی نور و پرتاب دو ماهواره‌ی ایرانی کوثر و هدهد. پنج اتفاق که هرکدام به شکلی متفاوت، مرزهای دانش و توانایی انسان را گسترش دادند.

مهم‌ترین قرارداد تاریخ مایکروسافت با یک کمبود بزرگ آغاز شد. ۴۶ سال پیش، آی‌بی‌ام برای کامپیوتر شخصی تازه‌اش سیستم‌عامل می‌خواست، اما مایکروسافت محصول آماده‌ای نداشت. بیل گیتس و پل آلن به‌جای کنارکشیدن، قراردادی امضا کردند و سپس سراغ 86-DOS رفتند؛ سیستم‌عاملی متعلق به محصولات کامپیوتری سیاتل که پایه‌ی راه‌حل پیشنهادی آنان شد.

با گسترش کامپیوترهای سازگار با IBM PC، هر سازنده می‌توانست سخت‌افزار خودش را بفروشد و همچنان به MS-DOS نیاز داشته باشد. مجوزدهی چندباره، نرم‌افزار را از محصولی همراه یک دستگاه به سکوی مشترک صنعتی بدل کرد. همان انتخاب تجاری، جایگاه مایکروسافت را در بازار کامپیوترهای شخصی ساخت و الگویی پدید آورد که هنوز در فروش مجوز سیستم‌عامل و نرم‌افزار دیده می‌شود.

در سالن بخش نیویورک مؤسسه‌ی مهندسان رادیو، ادوین هاوارد آرمسترانگ راهی تازه برای شنیدن صدای شفاف‌تر پیشنهاد کرد. ۹۱ سال پیش، او نشان داد که می‌توان اطلاعات صوتی را به‌جای تغییر دامنه‌ی موج حامل، با جابه‌جایی فرکانس آن انتقال داد. پایه‌ی رادیو اف‌ام پهن‌باند از همین تفاوت ساده اما اثرگذار شکل گرفت.

آرمسترانگ پیش‌تر مدار بازتولیدی و گیرنده‌ی سوپرهترودین را نیز توسعه داده بود، اما FM ماندگارترین حضور عمومی او را رقم زد. رادیوی موسیقی باکیفیت، ارتباطات بی‌سیم و شماری از روش‌های مخابراتی هنوز از اصولی بهره می‌برند که او برای جنگ با خش‌خش و اختلال صورت‌بندی کرد.

آدولف ساکس پیش از آنکه نامش روی یکی از شناخته‌شده‌ترین سازهای جهان بماند، کودکی پرحادثه‌ای داشت. سقوط، سوختگی و نوشیدن تصادفی اسید از ماجراهایی بودند که جانش را تهدید کردند. او ۲۱۲ سال پیش در دینان به دنیا آمد و در کارگاه سازسازی پدرش، رفتار هوا و ارتعاش را نه فقط با فرمول، بلکه با دست و گوش آموخت.

کارگاه ساکس هزاران ساز فروخت، اما دعواهای حقوقی و فشار مالی او را چند بار به ورشکستگی کشاند. اختراعش راه دیگری پیمود. ساکسیفون از دسته‌های موسیقی نظامی به ارکسترها رفت و بعدها زبان اصلی بسیاری از نوازندگان جاز شد؛ صدایی که در پاپ و راک نیز همچنان بی‌درنگ شناخته می‌شود.

پرتره‌ی اسحاق نیوتن بر دیوار سالن آویخته بود و اخترشناسان درباره‌ی نظریه‌ای سخن می‌گفتند که تصویر کلاسیک گرانش را دگرگون می‌کرد. ۱۰۷ سال پیش، در نشست مشترک انجمن سلطنتی لندن و انجمن سلطنتی اخترشناسی، نتایج رصد خورشیدگرفتگی به سود نسبیت عام اعلام شد.

نتایج با دشواری‌های رصدی و عدم‌قطعیت همراه بودند، ولی با پیش‌بینی نسبیت عام سازگاری داشتند. روزنامه‌ها خبر را به رویدادی جهانی تبدیل کردند و اینشتین ناگهان از فیزیک‌دانی شناخته‌شده در محافل علمی به چهره‌ای عمومی بدل شد. خمیدگی فضاـزمان امروز فقط موضوع تاریخ علم نیست؛ مطالعه‌ی سیاهچاله‌ها، آشکارسازی امواج گرانشی و تصحیح ساعت‌های سامانه‌ی موقعیت‌یابی جهانی به همان چارچوب وابسته‌اند.

سکوی وستوچنی در تاریکی بامداد روشن شد و Soyuz-2.1b محموله‌ای شلوغ را از زمین جدا کرد. میان ۵۳ ماهواره‌ی ماموریت، کوثر و هدهد قرار داشتند؛ دو ساخته‌ی امیدفضا که دو سال پیش به نمایندگی از بخش خصوصی ایران راهی مدار نزدیک زمین شدند.

کوثر برای تصویربرداری از زمین و کاربردهایی مانند کشاورزی و پایش محیط‌زیست طراحی شده بود. هدهد با جرمی نزدیک به ۴ کیلوگرم، ارتباطات اینترنت اشیا در نواحی دورافتاده را هدف می‌گرفت. مدار ماموریت در ارتفاع حدود ۵۰۰ کیلومتر قرار داشت؛ جایی که ماهواره‌های کوچک می‌توانند با هزینه‌ای کمتر از سامانه‌های بزرگ، تصویربرداری یا انتقال پیام را تجربه کنند.

اهمیت پرتاب فقط به رسیدن دو جسم به مدار محدود نبود. طراحی، ساخت و برنامه‌ریزی بهره‌برداری به دست یک مجموعه‌ی خصوصی ایرانی انجام شد و پرتاب اشتراکی نیز هزینه‌ی دسترسی به فضا را کاهش داد. چنین مدلی در اکوسیستم جهانی فضای نو رواج دارد، هرچند موفقیت پایدار به عملکرد مداری، ایستگاه‌های زمینی، دریافت داده و تبدیل آزمایش فنی به خدمت قابل‌فروش وابسته خواهد بود.