۸ مهر؛ از تولد بویینگ ۷۴۷ تا اولین جراحی تحت بیهوشی

گاهی مسیر فناوری نه با اختراعی ناگهانی، بلکه با یک تاخیر، صدای تق‌تق یا کابلی مشترک عوض می‌شود. پشت هرکدام نیز انسانی ایستاده که از مشاهده‌ای کوچک، پرسشی بزرگ ساخته است.

روایت امروز از مدار مشتری آغاز می‌شود، به اتاق جراحی و زیر یخ‌های قطب می‌رسد و سرانجام میان شبکه‌های رایانه‌ای و سالن عظیم مونتاژ هواپیما فرود می‌آید.

اوله رومر به‌جای ارائه‌ی ادعایی اثبات‌ناپذیر، اعتبار خود را پای یک پیش‌بینی گذاشت. اخترشناس دانمارکی رصدخانه‌ی پاریس اعلام کرد گرفت آیو، قمر مشتری، در روز مشخص حدود ۱۰ دقیقه دیرتر از جدول‌های موجود دیده خواهد شد. پیش‌بینی درست از آب درآمد و تصور رایج درباره‌ی انتقال آنی نور ترک برداشت.

رومر دریافته بود که زمان ظاهری گرفت‌ها با تغییر فاصله‌ی زمین و مشتری جابه‌جا می‌شود. نور برای پیمودن مسیر بلندتر به زمان بیشتری نیاز داشت. او سرعتی عددی منتشر نکرد و کریستیان هویگنس بعدتر با تکیه بر نتیجه‌ی رصدها نخستین برآورد عددی را انجام داد. اهمیت کار رومر در تبدیل یک قمر دوردست به ساعت آزمایشگاهی نهفته بود.

۳۵۰ سال بعد، سرعت نور دقیقا ۲۹۹٬۷۹۲٬۴۵۸ متربرثانیه تعریف می‌شود و از سال ۱۹۸۳ خود متر بر پایه‌ی مسافتی تعیین شده که نور در بخشی مشخص از ثانیه می‌پیماید. تاخیر چنددقیقه‌ای آیو سرانجام به یکی از ستون‌های دستگاه اندازه‌گیری بشر بدل شد.

زیردریایی‌های دیزلی برای تنفس موتور و شارژ باتری ناچار بودند به سطح نزدیک شوند. USS Nautilus با شناسه‌ی SSN-571 معادله را برهم زد. ۷۲ سال پیش در گروتنِ کنتیکت وارد خدمت شد و نخستین زیردریایی عملیاتی با پیشران هسته‌ای جهان نام گرفت. توسعه‌ی سامانه‌ی پیشران زیر نظر هایمن جی. ریکوور پیش رفت.

کارنامه‌ی عملیاتی ناتیلوس با ۲۵۰۰ شیرجه و بیش از ۵۱۰ هزار مایل دریانوردی پایان یافت. میراث ماندگار زیردریایی فقط رکوردهایش نبود. پیشران هسته‌ای مسیر طراحی ناوگان‌هایی را گشود که می‌توانند ماه‌ها پنهان بمانند و زیر یخ‌هایی حرکت کنند که زمانی سد عبور شناورها بودند.

ایبن فراست (Eben Frost) با دندانی آبسه‌کرده وارد مطب ویلیام تی جی مورتون در بوستون شد. مورتون، دندان‌پزشک ۲۷ ساله، از او خواست بخار اتر سولفوریک را حدود نیم دقیقه تنفس کند. دندان بیرون آمد، اما درد همیشگی چنین عملی سراغ بیمار نیامد.

خبر تجربه‌ی موفق عمل تحت بیهوشی ۱۸۰ سال پیش در Boston Daily Journal چاپ شد. مورتون ۱۶ روز بعد اتر را در بیمارستان عمومی ماساچوست و هنگام برداشتن تومور گردن به‌نمایش عمومی گذاشت. نمایش دوم بود که جامعه‌ی پزشکی را با امکان جراحی تحت بیهوشی روبه‌رو کرد و آوازه‌ی روش تازه را گسترش داد.

بیهوشی جراحی را از مسابقه‌ای میان سرعت تیغ و تحمل بیمار به درمانی برنامه‌پذیر تبدیل کرد. پزشکان فرصت یافتند عمل‌های طولانی‌تر و دقیق‌تری انجام دهند، هرچند کنترل عفونت و ایمنی دارو هنوز راهی دراز پیش رو داشت. اتاق عمل مدرن، با پایش پیوسته‌ی بدن و تنظیم عمق بیهوشی، ادامه‌ی همان کوشش برای جداکردن درمان از رنج مهارنشدنی به شمار می‌رود.

صدای شمارشگر گایگر چیزی بیش از تق‌تق‌های نامنظم است. هر پالس خبر می‌دهد ذره یا پرتوی یون‌ساز از آشکارساز گذشته و درون لوله ردپایی الکتریکی ساخته است. نام دستگاه از هانس گایگر می‌آید، فیزیک‌دان تجربی آلمانی که ۱۴۴ سال پیش در نوی‌اشتات آن در هارت متولد شد.

گایگر در سال ۱۹۰۸ آشکارسازی عملی برای ذرات آلفا ساخت. ابزار او و آزمایش‌هایی که با ارنست مارسدن انجام داد، به ارنست رادرفورد امکان داد از انحراف غیرمنتظره‌ی ذرات در ورقه‌ی طلا به وجود هسته‌ی فشرده‌ی اتم برسد. چند برخورد نادر، تصویر یکپارچه و پخش‌شده‌ی اتم را فرو ریخت.

گایگر در سال ۱۹۲۸ همراه والتر مولر طرح را گسترش داد تا پرتوهای بتا و گاما را نیز ثبت کند. شمارشگر گایگر-مولر از آزمایشگاه‌های فیزیک به پزشکی، نیروگاه‌ها، پایش محیطی و ماموریت‌های فضایی راه یافت. هنوز هم ارزش اصلی‌اش ساده و حیاتی باقی مانده است و حضور تابشی نامرئی را شنیدنی می‌کند.

کامپیوترهای سازندگان مختلف برای گفت‌وگو به چیزی فراتر از کابل نیاز داشتند. دیجیتال اکویپمنت، اینتل و زیراکس ۴۶ سال پیش نسخه‌ی ۱٫۰ مشخصات DIX Ethernet را منتشر کردند و قواعد مشترکی برای قالب فریم و انتقال داده روی کابل هم‌محور ساختند. سرعت ۱۰ مگابیت‌برثانیه امروز ناچیز به نظر می‌رسد، اما همان بستر مشترک قفل شبکه‌های محلی را گشود.

کابل هم‌محور و روش دسترسی مشترک نسل نخست مدت‌هاست جای خود را به زوج‌سیم، فیبر نوری و سوئیچ‌ها داده‌اند. اصل مهم اما دوام آورده است. تجهیزات گوناگون با پیروی از استانداردی باز به یکدیگر متصل می‌شوند. فاصله‌ی میان ۱۰ مگابیت‌برثانیه و پیوندهای ۴۰۰ گیگابیت‌برثانیه‌ای، داستان رشد همان زبان مشترک است.

درهای کارخانه‌ی اورت کنار رفت و بویینگ ۷۴۷ برای نخستین‌بار پیش چشم خبرنگاران و نمایندگان ۲۶ ایرلاین قرار گرفت. هواپیمای پهن‌پیکر چنان بزرگ بود که بویینگ ناچار شد هم‌زمان با طراحی آن، کارخانه‌ای متناسب با ابعادش بسازد. بخشی از ساختمان هنگام آغاز مونتاژ هنوز تکمیل نشده بود.

۵۸ سال پس از رونمایی، اثر جامبوجت را باید فراتر از پیکره‌ی متمایز و برآمدگی طبقه‌ی بالایش دید. خانواده‌ی Boeing 747 با تولید ۱۵۷۴ فروند، بیش از نیم‌قرن در نقش هواپیمای مسافربری، باری و حامل ماموریت‌های ویژه خدمت کرد. تولید پایان یافته، ولی الگوی سفر انبوه بین‌قاره‌ای که به گسترش آن کمک کرد، پابرجا مانده است.