رئیس اندیشکده و پردیس هوش مصنوعی: فرار مغزها و نبود استراتژی، موانع اصلی توسعه AI در ایران هستند
در حالی که بسیاری از کشورهای منطقه با سرمایهگذاریهای میلیاردی در حال تجهیز خود برای آیندهای مبتنی بر هوش مصنوعی هستند، ایران هنوز با چالشهای ساختاری، نبود برنامهریزی دقیق و فرار نخبگان دستوپنجه نرم میکند. این هشدار جدی را مهدی طریقت، رئیس اندیشکده و پردیس هوش مصنوعی و زیست مجازی، در گفتوگویی مفصل با «جوان» مطرح کرده و وضعیت فعلی کشور را ترکیبی از توانمندی بالقوه و موانع واقعی دانسته است.
به گزارش زومیت طریقت با اشاره به ظرفیت بالای علمی و انسانی در کشور – از جمله دانشگاههای برجستهای چون شریف، تهران و امیرکبیر و رشد علمی چشمگیر در حوزه مقالات هوش مصنوعی – تأکید میکند که در نبود استراتژی ملی، سیاستهای منسجم و زیرساختهای فناورانه، این ظرفیتها به نتیجه ملموسی منجر نشدهاند. به گفته او، بسیاری از دانشجویان و فارغالتحصیلان برتر این حوزه به دلیل نبود چشمانداز حرفهای در کشور، به خارج مهاجرت میکنند و در شرکتها و مراکز تحقیقاتی بزرگ دنیا فعالیت دارند، در حالی که ایران از ثمرات این نخبگان محروم میماند.
در بخش دیگری از این گفتوگو، رئیس اندیشکده به نبود یک «استراتژی ملی مشخص، بلندمدت و قابل اجرا» به عنوان گلوگاه اصلی توسعه هوش مصنوعی در ایران اشاره میکند. او معتقد است که اکثر اسناد موجود یا در حد کاغذ باقی ماندهاند یا به دلیل نبود بودجه، ساختار اجرایی یا نهاد مسئول، به مرحله اجرا نرسیدهاند. در همین حال، ضعف در زیرساختهایی چون کلاد بومی، دیتاسنترها، تجهیزات محاسباتی پیشرفته و دسترسی به دادههای استاندارد، توسعه فناوری هوش مصنوعی را عملاً با مشکل مواجه کرده است.
طریقت همچنین به شاخص بینالمللی «Government AI Readiness Index» اشاره میکند که بر اساس سه بعد اصلی – حکمرانی، زیرساخت و سرمایه انسانی – وضعیت آمادگی کشورها برای توسعه AI را میسنجد. طبق ارزیابیهای این شاخص، ایران رتبهای پایینتر از میانگین منطقهای دارد و در ابعاد زیرساخت و حکمرانی ضعیفتر عمل کرده است.
او با انتقاد از رویکرد تبلیغاتی و سطحی موجود نسبت به فناوری هوش مصنوعی، میگوید: «اکوسیستم AI ایران در وضعیتی خاکستری قرار دارد. از یکسو نیروی انسانی و علمی قوی است، اما از سوی دیگر، نبود برنامهریزی، سرمایهگذاری ناکافی، سیاستهای اجرایی گنگ و زیرساختهای ناکافی، مانع اصلی پیشرفت هستند.»
طریقت در ادامه، چهار گام کلیدی برای برونرفت از این وضعیت را برمیشمارد:
- تدوین استراتژی ملی با اهداف، اولویتها و شاخصهای قابل ارزیابی، با مشارکت نهادهای علمی، اجرایی، خصوصی و امنیتی؛
- سرمایهگذاری پایدار در زیرساختهای حیاتی همچون پردازش ابری، دیتاسنتر و تجهیزات پردازش پیشرفته؛
- حفظ و توانمندسازی نیروی انسانی با مسیر شغلی مشخص، مشارکت در پروژههای واقعی و تعامل فعال با نخبگان خارج از کشور؛
- اتصال واقعی بین دانشگاه و صنعت برای تبدیل دستاوردهای علمی به محصولات و خدمات کاربردی.
او همچنین بر لزوم تدوین قوانین مدرن در حوزه حریم خصوصی، امنیت و حکمرانی داده تأکید کرد و هشدار داد که بدون این الزامات، توسعه AI میتواند هم کند باشد و هم خطرناک.
در پایان این گفتوگو، رئیس اندیشکده به آینده هوش مصنوعی ایران در افق پنجساله اشاره میکند و میگوید: «با تداوم وضعیت فعلی، ایران ممکن است به جایگاهی بین رتبه ۱۰۰ تا ۱۲۰ در شاخص جهانی سقوط کند و این یعنی از قطار جهانی هوش مصنوعی بهطور کامل جا میمانیم. اما اگر تصمیمگیریهای جسورانه، هوشمند و با اولویتبندی دقیق از امروز آغاز شود، هنوز امکان بازگشت به جمع کشورهای تأثیرگذار منطقه وجود دارد.»