تنها شلیک سلاح در فضا ۵۰ سال پیش انجام شد: ماجرای عجیب آزمایش تسلیحاتی شوروی

در پانزدهم ژوئیه ۱۹۷۵، جهان برای لحظاتی کوتاه طعم همکاری در فضا را چشید. خدمه‌ی فضاپیمای آپولوی آمریکا و سایوز شوروی پس از اتصال دو فضاپیما در مدار، «دست‌دادن مشهور در فضا» را رقم زدند. این رویداد اگرچه پایان جنگ سرد نبود، پیش‌نمایش دلپذیری از دستاوردهای همکاری بین‌المللی به‌شمار می‌رفت. با‌این‌حال، برای درک کامل رویداد و اجتناب از برداشتی نادرست، باید بدانیم که درست در همان سال، شوروی یک توپ فضایی را نیز آزمایش کرد.

به‌گزارش آی‌اف‌ال ساینس، در طول جنگ سرد، ایالات متحده و اتحاد جماهیر شوروی هر دو به شدت از احتمال استفاده طرف مقابل از سلاح‌های هسته‌ای بیمناک بودند. همچنین، هر دو طرف نگرانی عمیقی درباره احتمال مداخله‌ی دشمن در فعالیت‌های فضایی‌شان داشتند.

از آنجایی که هر دو قدرت به سناریوهای بررسی امکان جنگ در فضا می‌اندیشیدند، دلایل محکمی برای این باور وجود داشت که رقیب نیز به فکر مختل‌سازی عملیات ماهواره‌ای است. خلاصه‌ی ماجرا این است که در ژانویه ۱۹۷۵، شوروی تصمیم گرفت نصب سلاح روی بدنه‌ی یک فضاپیما و شلیک آن را آزمایش کند.

برخلاف تصور اولیه، به نظر می‌رسد هدف شوروی نه هدف‌گرفتن ماهواره‌ها، بلکه محافظت در برابر هرگونه تلاش ناخواسته برای ورود و تصرف ایستگاه بوده است. مقاله‌ای تخصصی در این زمینه توضیح می‌دهد: «افسانه‌های شوروی چنین روایت می‌کردند که توپ روی بدنه بیرونی ایستگاه به عنوان یک اقدام دفاعی نصب شده است. با وجود آنکه برد مؤثر اعلام‌شده بین ۵۰۰ تا ۳هزار متر عنوان می‌شد، این ارقام نیز مبهم و اغراق‌آمیز بودند. توپ به وضوح یک سلاح ضد ماهواره‌ی مؤثر نبود، تنها وسیله‌ای برای دفع حمله‌ی فیزیکی مستقیم یا تلاش برای تصرف ایستگاه به‌شمار می‌رفت.»

در هر صورت، چنین سلاحی احتمالا ضرورتی نداشت، زیرا نزدیک‌شدن به ایستگاهی فضایی و تلاش برای ورود فیزیکی و تصرف آن، چیزی شبیه به ربودن سفینه‌ی فضایی به سبک دزدان دریایی، اصلا کار ساده‌ای نیست. دو طرف بعدها نیز هنگام اجرای مأموریت مشترک اتصال فضاپیماهایشان با این دشواری‌ها روبه‌رو شدند. ناسا حتی ناچار شد ماژول اتصال ویژه‌ای طراحی کند تا بتواند دو فضاپیما را بدون اطلاع دقیق از طراحی فضاپیمای شوروی، به یکدیگر متصل کند.

شوروی برای نصب و استفاده از سلاح در فضا با چالش‌های متعددی روبه‌رو بود. نخستین مشکل این بود که توپ به‌صورت ثابت روی بدنه ایستگاه نصب شده بود و امکان نشانه‌روی مستقل نداشت. بنابراین، برای قرارگرفتن توپ در راستای هدف، باید کل ایستگاه فضایی می‌چرخید؛ موضوعی که فرایند هدف‌گیری را کند و انعطاف‌ناپذیر می‌کرد.

مشکل دوم، لگد یا نیروی عقب‌نشینی ناشی از شلیک بود. انرژی حاصل از شلیک توپ در فضا می‌توانست مسیر حرکت ایستگاه را به‌طور چشمگیری تغییر دهد یا آن را به چرخش درآورد. برای جبران این اثر، کنترل‌کننده‌های زمینی هم‌زمان پیش‌ران‌های ایستگاه را روشن کردند، اما با وجود این، شلیک توپ باز هم توانست پایداری این ایستگاه ۲۰ تنی را بر هم بزند. با این همه، آزمایش شلیک ظاهرا با موفقیت انجام شد.

از آن زمان تاکنون، تا جایی که می‌دانیم هیچ سلاح دیگری در فضا شلیک نشده است. شاید روزی بشریت بار دیگر به چنین مسیر هولناکی قدم بگذارد، اما اگر چنین شود، این ایده در شکل کنونی‌اش قطعا به بهبودهای فراوانی نیاز خواهد داشت.

همان مقاله‌ی تخصصی در ادامه می‌گوید: «توپ سالیوت سلاحی بود که امکان هدف‌گیری یا اصلاح نشانه‌روی آن به‌صورت بلادرنگ وجود نداشت و در زمان حضور خدمه در داخل ایستگاه نیز قابل استفاده نبود. این سلاح هیچ ارزش عملیاتی یا تاکتیکی در فضا نداشت و محرمانه‌ماندن وجودش نیز باعث می‌شد عملا هیچ نقشی در بازدارندگی ایفا نکند.»

نویسندگان مقاله همچنین تأکید می‌کنند که اهدافی مانند ماهواره‌ها کاملا خارج از برد این توپ بودند. در ادامه آمده است: «با وجود این، شایعه‌ی وجود این توپ برای دهه‌ها، تا پیش از آنکه وزارت دفاع از آن پرده بردارد، ادامه داشت و همین موضوع به تقویت افسانه‌سازی درباره‌ی ایستگاه فضایی نظامی دفاعی شوروی انجامید که قرار بود از تصرف یا ورود فیزیکی نیروهای دشمن به ایستگاه جلوگیری کند.»

در مجموع، توپ شوروی عملا سلاحی بی‌فایده بود. فقط می‌توانیم امیدوار باشیم که همان آزمایش، نخستین و آخرین شلیک سلاح در تاریخ فضا باقی مانده باشد.