ریزماه آبی خرداد را از دست ندهید؛ پدیدهای نادر که تا سال ۲۰۵۳ تکرار نمیشود
تماشای ماه در آسمان همیشه شگفتانگیز است، اما ماه در فاز کامل جذابیتی منحصربهفرد برای علاقهمندان به آسمان شب دارد. ماه کاملی که در روزهای ۳۰ و ۳۱ مه (۱۰ و ۱۱ خرداد) در آسمان ظاهر خواهد شد، بهمراتب خاصتر است و نباید تماشای آن را از دست بدهید.
ماه کامل پیشرو را «ریزماه آبی» مینامند؛ پدیدهای که حاصل همزمانی نادر چند شرایط مختلف است و بسته به تعریفی که از ریزماه داشته باشیم، تا سال ۲۰۵۳ دوباره تکرار نخواهد شد. البته عبارت آبی در این نامگذاری هیچ ارتباطی به رنگ ماه ندارد و قمر زمین فردا و پسفردا با رنگ همیشگی خاکستری خودنمایی خواهد کرد.
ماه آبی به دومین ماه کامل در یک ماه تقویمی اشاره دارد و پدیدهای است که هر چند سال یکبار رخ میدهد؛ درنتیجه صرفاً یک نامگذاری تقویمی و نه نجومی است. نکتهی مهم دیگر درمورد رویداد پیشرو این است که ماه در نزدیکی اوج مداری خود یا دورترین نقطه در مدار تقریباً بیضویاش به دور زمین، کامل میشود.
ریزماه آبی ۱۰ و ۱۱ خرداد براساس تقویم کشاورزان بومی آمریکا، «ماه گل» نیز نامیده میشود. این ماه در فاصله ۴۰۶٬۱۳۵ کیلومتری از زمین قرار خواهد گرفت و دورترین ریزماه آبی کامل از میان سه ریزماهی خواهد بود که در سال ۲۰۲۶ رخ میدهند. این موضوع بدان معناست که ماه کامل پیشرو کوچکترین ماه کاملی خواهد بود که امسال و حتی تا سال ۲۰۲۸، در آسمان میبینیم. همچنین ریزماه آبی بعدی دستکم تا ژوئیه سال ۲۰۵۳ دیده نخواهد شد.
ریزماهها و همتایان مشهورترشان، یعنی ابرماهها، نتیجه طبیعی شکل نسبتاً بیضوی مدار ماه هستند. از آنجایی که مدار ماه دایره کامل نیست، در هر گردش نقطهای وجود دارد که ماه در آن به نزدیکترین فاصله از زمین (حضیض مداری) میرسد و در نقطهای دیگر، بیشترین فاصله را از زمین میگیرد (اوج مداری).
فاصله متوسط ماه از زمین حدود ۳۸۴٬۴۰۰ کیلومتر است، اما فاصلههای حضیض و اوج ثابت نیستند، زیرا مسیر مداری ماه، عمدتاً دراثر کشش گرانشی خورشید و تغییرات بلندمدت رابطه مداری زمین و ماه، اندکی نوسان میکند. درنتیجه، تمام ریزماهها و ابرماهها فاصلههای یکسانی از زمین ندارند.
- آیا ماه از همه نقاط زمین به یک شکل دیده میشود؟02 اردیبهشت 05مطالعه '5
- چرا ماه گاهیاوقات در طول روز هم دیده میشود؟19 آذر 02مطالعه '4
علاوه بر این، مدار ماه حرکت تقدیمی دارد؛ بدین معنی که بیضی مدار هر بار دقیقاً همان مسیر قبلی را دنبال نمیکند. در نتیجه زمان وقوع حضیضها و اوجها کاملاً با چرخه قمری هماهنگ نیست و به همین دلیل، هر سال فقط دو یا سه ریزماه کامل و سه یا چهار ابرماه کامل را مشاهده میکنیم.
ماجرا زمانی پیچیدهتر میشود که بدانیم هیچ تعریف رسمی و مورد توافقی برای ابرماه یا ریزماه وجود ندارد و اینکه یک ماه کامل در این دستهها قرار بگیرد یا نه، به معیارهای مختلف بستگی دارد.
ماه آبی در واقع آبی نیست، بلکه پدیدهای است که به دلیل ناهماهنگی جزئی میان ماه قمری و ماه تقویمی رخ میدهد
وبسایت «تایم اند دیت» حد آستانه سختگیرانهای برای ریزماه تعیین کرده و فاصله ۴۰۵هزار کیلومتری از مرکز زمین را معیار میداند؛ اما متخصصان نجوم نظیر فرد اسپناک، اخترفیزیکدان و متخصص کسوف از پایگاه نجومی «آستروپیکسلز»، ریزماه را «قرارگیری ماه در محدودهی معادل ۹۰ درصد از بیشترین فاصلهاش از زمین در یک مدار مشخص» تعریف میکنند؛ معیاری انعطافپذیرتر که تغییرات فواصل اوج و حضیض را نیز در نظر میگیرد.
در مقابل، تعریف ماه آبی بسیار استانداردتر است. همانطور که اشاره شد، ماه آبی در واقع ماهی نیست که واقعاً به رنگ آبی دیده شود، بلکه پدیدهای است که به دلیل ناهماهنگی جزئی میان ماه قمری و ماه تقویمی رخ میدهد. طول یک ماه قمری ۲۹٫۵۳ روز است، در حالی که ماههای تقویمی معمولاً ۳۰ یا ۳۱ روز دارند.
به همین دلیل، جایگاه ماه کامل در تقویم هر ماه اندکی جابهجا میشود و هر دو یا سه سال یکبار، ماه کامل آنقدر زود در یک ماه رخ میدهد که ماه کامل بعدی نیز پیش از پایان همان ماه تقویمی در آسمان ظاهر میشود.
از نظر فنی، ماه کامل نمونهای از پدیدهای به نام «سیزیجی» است؛ واژهای جالب که به همخط شدن یا همترازی سه یا چند جرم آسمانی اشاره دارد. در مواقعی که ماه کامل میشود، زمین، ماه و خورشید در یک راستا قرار میگیرند.
به دلیل همین آرایش، ماه کامل در سمتی از آسمان قرار میگیرد که دقیقاً مقابل خورشید است. درنتیجه، هر کجای دنیا که باشید، میتوانید ریزماه آبی ماه گل را هنگام غروب خورشید در افق شرقی جستوجو کنید.
تماشای ماه یکی از سرگرمیهای رایگان و لذتبخش است که همیشه امکان تجربهی آن وجود دارد. این دفعه فرصت دارید یک رویداد دوگانه و نادر، یعنی ریزماه آبی را به فهرست مشاهدات خود اضافه کنید. البته باز هم تکرار میکنیم که برخلاف هیاهوی شبکههای اجتماعی، ماه قرار نیست به رنگ آبی دربیاید.