بقایای مچاله‌شده فضاپیماهای قدیمی شاید هنوز روی سیاره زهره یافت شوند

سیاره زهره یکی از خشن‌ترین محیط‌های شناخته‌شده در منظومه شمسی است؛ دنیایی با دمای سطحی نزدیک به ۴۶۰ درجه سانتی‌گراد و فشاری در حدود ۹۰ برابر فشار سطح زمین. با وجود این شرایط فرامعمول، در دهه‌های ۱۹۶۰ تا ۱۹۸۰ چندین فضاپیما برای نخستین‌بار موفق شدند داده‌هایی مستقیم از سطح این سیاره ارسال کنند. بیشتر آن سطح‌نشین‌ها تنها چند دقیقه تا چند ساعت دوام آوردند و سپس از کار افتادند، اما سرنوشت بقایای آن‌ها هنوز به‌طور کامل روشن نیست.

بیشتر آن فضاپیماها از برنامه مشهور ونرا، متعلق به اتحاد جماهیر شوروی بودند؛ مجموعه‌ای از مأموریت‌ها که در دهه‌های ۱۹۶۰ تا ۱۹۸۰ برای مطالعه زهره انجام شدند. برخی از آن کاوشگرها توانستند برای نخستین بار از سطح زهره عکس بگیرند و داده‌هایی مستقیم از محیط آن ارسال کنند. اما تقریباً همه آن‌ها پس از مدت کوتاهی از کار افتادند؛ بعضی فقط چند دقیقه و برخی حداکثر حدود دو ساعت دوام آوردند.

برخلاف زمین، روی زهره تقریباً خبری از باران، رودخانه، اقیانوس یا فرسایش گسترده ناشی از آب نیست. بادهای سطحی زهره نیز نسبتاً کند هستند. همین موضوع باعث شده برخی دانشمندان احتمال دهند بقایای فرودگرهای قدیمی هنوز در همان محل سقوط یا فرود باقی مانده باشند؛ هرچند احتمالاً در اثر فشار شدید، گرمای زیاد و فعالیت‌های زمین‌شناسی تغییر شکل داده‌اند.

دانشمندان می‌گویند سطح زهره از نظر زمین‌شناسی احتمالاً هنوز فعال است. بررسی دوباره داده‌های مأموریت ماژلان ناسا نشان داده برخی ساختارهای دایره‌ای تاج‌مانند ممکن است نشانه فعالیت‌های آتشفشانی و لرزه‌ای کنونی باشند. این موضوع احتمال دیگری را مطرح می‌کند: شاید برخی بقایای فضاپیماهای قدیمی اکنون زیر لایه‌های تازه گدازه یا مواد آتشفشانی دفن شده باشند. دانشمندان می‌گویند اگر زهره هنوز از نظر آتشفشانی فعال باشد، سطح آن در طول میلیون‌ها سال به‌تدریج بازسازی می‌شود و آثار قدیمی را می‌پوشاند.

علاقه به بقایای مأموریت‌های قدیمی زهره فقط جنبه تاریخی ندارد. پژوهشگران معتقدند این بقایا می‌توانند اطلاعات ارزشمندی درباره دوام مواد مهندسی‌شده در محیط‌های فرازمینی فراهم کنند. به بیان دیگر، سطح‌نشین‌های ونرا نوعی آزمایش بلندمدت ناخواسته درباره مقاومت فلزات و تجهیزات انسانی در یکی از خشن‌ترین محیط‌های منظومه شمسی هستند.

هم‌زمان، زهره دوباره به یکی از جذاب‌ترین اهداف پژوهش‌های فضایی تبدیل شده است. در سال‌های اخیر، بحث‌هایی درباره احتمال وجود حیات میکروبی در ابرهای این سیاره مطرح شده؛ موضوعی که پس از ادعای شناسایی گاز فسفین در جو زهره توجه زیادی جلب کرد. هرچند این یافته‌ها همچنان بحث‌برانگیز هستند و هنوز تأیید قطعی نشده‌اند.

پژوهشگران امیدوارند مأموریت‌های آینده بتوانند هم رازهای زمین‌شناسی زهره را آشکار و هم شاید بقایای مأموریت‌های قدیمی را دوباره شناسایی کنند. مأموریت داوینچی ناسا قرار است جو و سطح زهره را با دقتی بی‌سابقه بررسی کند و اطلاعات تازه‌ای درباره تاریخ این سیاره به دست آورد.

برخی دانشمندان حتی بقایای سطح‌نشین‌های قدیمی را بخشی از «میراث باستان‌شناسی فضایی» بشر می‌دانند؛ آثاری خاموش از نخستین تلاش‌های انسان برای لمس دنیایی که به یکی از خطرناک‌ترین سیاره‌های منظومه شمسی تبدیل شده است.