تلسکوپ فضایی هابل ۳۶ سالگی خود را با نگاه دوباره به سحابی سهتکه جشن گرفت
شنبه پنجم اردیبهشت، ۳۶ سال از حضور تلسکوپ فضایی هابل در فضا گذشت. به همین مناسبت، هابل به قلب یکی از مناطق بزرگ و معروف ستارهزایی نگاهی اجمالی انداخت و تصویری رنگارنگ و خیرهکننده از این نقطه از جهان ارائه داد
سحابی سهتکه که همچنین با عنوان مسیه ۲۰ شناخته میشود، یکی از مشهورترین اجرام آسمان شب است که در صورت فلکی قوس (کمان) قرار دارد؛ منطقهای از فضا که در پسزمینهاش، انبوهی از ستارگان راه شیری به چشم میخورد. تصویر جدید هابل از این سحابی با آنچه از زمین میتوان دید تفاوت دارد؛ آینه ۲٫۴ متری این تلسکوپ فضایی میتواند بسیار نزدیکتر و با جزئیاتی بسیار بیشتر از هر تلسکوپ زمینی، به آسمان خیره شود. مشاهده کند.
تصویر ۳۶ سالگی هابل تنها بخش کوچکی از سحابی سهتکه را در انتهای یکی از چهار نوار بزرگ غبار که از ناحیه مرکزی سحابی امتداد یافتهاند، نشان میدهد. ستونهای سر به فلک کشیده و دیوارههای گسترده از گاز و غبار بر صحنه تسلط یافتهاند. نقطه مرکزی شاید شبیه کوهی عظیم با دو «شاخ» بیرونزده از قلهاش، مثل شاخکهای یک حشره به نظر برسد؛ اما شاخکهای این «حلزون فضایی» با وجود شباهت ظاهری، پدیدههایی کاملاً متفاوت هستند.
شاخک مستقیم رو به بالا، ستونی از گاز و غبار متراکمتر است که هنوز تحت هجوم نور فرابنفش و بادهای ذرهای قدرتمند از ستارگان پرجرم تازهمتولدشده که کمی بیرون از لبههای تصویر قرار دارند، فرسایش نیافته است. در نوک این ستون، ستارهای متولدشده را میبینیم؛ هرچند هنوز در دل سحابی پنهان است و بهوضوح دیده نمیشود، چیزی شبیه نوک ناخن در اطرافش به چشم میخورد. این جسم ظاهراً قرصی پیراستارهای است که روزی سیارهها از آن شکل خواهند گرفت.
اما شاخک متمایل به چپ کاملاً متفاوت است و ظاهری ابریتر و نامنظمتر نسبت به ستون ضخیم دارد. این ساختار یک جرم هربیگ–هارو (بهطور مشخص HH 399) است؛ فوارهای از ماده که توسط پیشستارهای در حال رشد به بیرون پرتاب میشود. این پیشستاره ماده زیادی جذب کرده و مازاد آن را در امتداد محور چرخش خود به بیرون میفرستد. فواره از میان ابرهای سحابی عبور کرده و تا چندین سال نوری در فضا امتداد یافته است.
بین نخستین تصویر هابل از سحابی سهتکه در سال ۱۹۹۷ و تصویر جدید، اخترشناسان توانستهاند سرعت فوارهی یادشده را اندازه بگیرند و تغییرات اندازه و ساختار آن را در طول ۲۹ سال بررسی کنند. این دادهها به آنها کمک میکند تا بهتر بفهمند ستارگان جوان چگونه با محیط اطرافشان تعاملاتی برقرار میکنند که میتواند بر روند بلوغشان تأثیر بگذارد.
- تغییرات چشمگیر سحابی خرچنگ درطول ۲۵ سال از نگاه تلسکوپ فضایی هابل17 روز قبلمطالعه '3
- هابل ۳۵ ساله شد؛ بهترین تصاویر از مسنترین تلسکوپ فضایی11 اردیبهشت 04مطالعه '5
- ناسا تصویر تلسکوپ هابل از دورترین ستاره دیدهشده تاکنون را منتشر کرد10 فروردین 01مطالعه '5
در سمت چپ حلزون فضایی، رشتهای منفرد از گاز دیده میشود که از بقیه جدا شده است. این جرم که به بچهقورباغه شباهت دارد، تودهای متراکمتر از سحابی است که هنوز توسط میدان تابشی سحابی سهتکه بهطور کامل تجزیه نشده است.
در همین حال، گوشههای چپ بالا و راست پایین در تصویر جدید هابل کنتراست شدیدی با یکدیگر دارند. شاید در نگاه اول فکر کنید گوشهی راست پایین واضحترین منطقه در عکس است؛ زیرا کاملاً سیاه به نظر میرسد. اما این سیاهی هرچند تقریباً هیچ ستارهی واضحی ندارد، فضای کاملاً خالی نیست. در عوض، این ناحیه تودهای فوقالعاده متراکم از گاز و غبار است که شاید ستارهها درونش در حال شکلگیری باشند؛ اما از بیرون هنوز نفوذناپذیر به نظر میرسد.
در واقع، واضحترین بخش تصویر گوشهی چپ بالا است. رنگ آبی چشمنواز همزمان با آنکه نور فرابنفش سحابی را پاکسازی میکند، از گاز یونیدهشده به وجود آمده است. این فرایند را میتوان در عمل مشاهده کرد؛ درخشش زرد اطراف «سر حلزون» نشان میدهد که سحابی در حال ریشریش شدن است؛ جایی که گاز متراکم تحت تأثیر تابش فرسایش مییابد. در واقع، در مناطقی مانند سحابی سهتکه که محل تولد ستارگان هستند، تابش همانطور که باد در بیابان سنگها را شکل میدهد، ساختار سحابی را میتراشد.
نام سحابی سهتکه که تقریباً پنجهزار سال نوری از ما فاصله دارد، به سه بخش یا «لوب» آن اشاره دارد. این نام را جان هرشل، اخترشناس بریتانیایی قرن نوزدهم، انتخاب کرد. او با تلسکوپش سه بخش جداشده توسط نوارهای غبار را دیده بود؛ اما در واقع، این سحابی چهار بخش دارد. تلسکوپ هرشل قادر به تفکیک نوار غباری چهارم نبود.
تصویر جدید هابل فقط یکی از بیش از ۱٫۷ میلیون رصدی است که هابل در طول ۳۶ سال فعالیتش، از زمان پرتاب در ۲۴ آوریل ۱۹۹۰، انجام داده است. این مشاهدات به انتشار حدود ۲۳هزار مقاله علمی بهدست نزدیک به ۲۹هزار اخترشناس در سراسر جهان منجر شدهاند که فقط حدود ۱۱۰۰ مورد از آنها در سال ۲۰۲۵ منتشر شدند.
هابل شاید پا به سن گذاشته باشد، اما هنوز برای صحبت از میراثش زود است؛ زیرا همین حالا هم کارهای شگفتانگیزی انجام میدهد.