پرش به محتوای اصلی

از عراق و اردن تا ایران و ترکیه، شبکه‌های اجتماعی در منطقه چگونه محدود می‌شوند؟

مطالعه ۱۱ دقیقه
لوگوی شبکه‌های اجتماعی تلگرام (Telegram)، واتس‌اپ (WhatsApp)، ایکس (X) و اینستاگرام (Instagram) روی نقشه خاورمیانه

اردن تلگرام را بست و عراق حکم مسدودسازی‌اش را داد. از کندسازی و قطع تماس تا فیلتر، محدودیت پلتفرم‌ها در کشورهای منطقه شکل‌ها و عمرهای متفاوتی دارد.

دسامبر ۲۰۲۲، اعتصاب رانندگان کامیون در جنوب اردن پس از چند روز با توافق تمام شد و جاده‌ها دوباره باز شدند. تیک‌تاکی که وسط همان اعتصاب «موقتا» بسته شده بود، تا سه سال بعد هم به گوشی اردنی‌ها برنگشت. حالا نوبت تلگرام رسیده؛ این بار در دو کشور و با چند ساعت فاصله. اگر اردیبهشت ۹۷ یادتان مانده باشد، حس‌وحال فیلتر شدن تلگرام را درک می‌کنید. ولی چرا یک محدودیت جایی چند روز دوام می‌آورد و جای دیگر سال‌ها؟

۲۵ آبان ۱۴۰۵، اداره امنیت عمومی اردن در اطلاعیه‌ای اعلام کرد تلگرام در سراسر کشور مسدود می‌شود و پایش انجمن اینترنت همان روز اختلال دسترسی را ثبت کرد. چند ساعت بعد، هیئت رسانه و ارتباطات عراق به دستور نخست‌وزیر حکم مسدودسازی تلگرام را صادر کرد و به پلتفرم ۳۰ روز فرصت داد وضعیتش را با مقررات عراق تطبیق دهد؛ اطلاعیه عراق زمان آغاز اجرای حکم را مشخص نمی‌کرد.

هر دو کشور از امنیت ملی، جرایم سایبری و محتوای افراطی گفتند. تصمیم اردن سه هفته پس از حمله‌ای مرگبار به یک کلیسا در جنوب کشور و کمتر از دو هفته پس از کشته‌شدن یک مأمور امنیتی در اَمّان گرفته شد، هرچند مقام‌ها ارتباط مستقیمی میان این رویدادها و بستن تلگرام اعلام نکرده‌اند.

نام تلگرام برای ما غریبه نیست، اما ماجرا به پیام‌رسان یا پلتفرمی خاص محدود نمی‌شود. در کشورهای اطراف ایران، یک محدودیت گاهی چند روز دوام می‌آورد و گاهی سال‌ها می‌ماند؛ گاهی کل اپلیکیشن را از کار می‌اندازد و گاهی فقط نسخه وب یا قابلیت تماسش را هدف می‌گیرد.

پلتفرمی هم که دوباره به روی مردم باز می‌شود، همیشه مخاطبان پراکنده‌اش را به همان سرعت پس نمی‌گیرد. برای فهمیدن خبر بغداد و اَمّان باید پرسید در هر کشور دقیقا چه چیزی بسته می‌شود، به چه دلیل، تا چه زمانی و چه اثری بر زندگی کاربرانش خواهد داشت.

کپی لینک

عراق؛ برنامه‌ای که بسته شد، باز شد و دوباره به فهرست برگشت

عراق با تلگرام رابطه‌ای پرکشمکش دارد و تصمیم تازه فقط فصل دیگری از آن را ورق می‌زند. برای بسیاری از عراقی‌ها، تلگرام فقط محل گفت‌وگوی خصوصی نیست؛ رسانه‌ها، نهادهای دولتی و گروه‌های سیاسی هم خبر و اطلاعیه‌هایشان را در کانال‌های آن منتشر می‌کنند.

کانال‌ها اما محل انتشار اطلاعات شخصی شهروندان هم شدند و همین امر یکی از دلیل‌های اعلام‌شده برای نخستین مسدودسازی بود. وزارت ارتباطات عراق در اوت ۲۰۲۳ با استناد به امنیت ملی و حفاظت از داده‌های شخصی دستور بستن تلگرام را داد.

آزمون‌های رصدخانه آزاد مداخلات شبکه، اونی (OONI) آغاز محدودیت در شبکه‌های بررسی‌شده را ۵ اوت و بازگشت دسترسی را ۱۳ اوت ثبت کردند. اونی ابزاری در اختیار کاربران می‌گذارد تا دسترسی به سایت‌ها و برنامه‌ها را از شبکه‌های مختلف بیازمایند؛ نتیجه هر آزمون وضع همان شبکه در همان لحظه را نشان می‌دهد. نخستین تجربه عراق کوتاه بود، ولی اختلاف بر سر محتوای تلگرام با بازگشت برنامه ادامه پیدا کرد.

عراق از اوت ۲۰۲۳ تا نوامبر ۲۰۲۶ سه بار برای مسدودسازی تلگرام تصمیم گرفت

عصر ۳ آوریل ۲۰۲۶، تلگرام بار دیگر در بغداد و چند استان از دسترس خارج شد. نقشه‌ی محدودیت این بار از نقشه‌ی کشور کوچک‌تر بود. به گزارش گروه حقوق دیجیتال شفق، برنامه همان شب در اقلیم کردستان همچنان کار می‌کرد. در استان‌های درگیر، رسانه عراقی ۹۶۴ گزارش داد بسیاری از کاربران برای دسترسی به تلگرام سراغ وی‌پی‌ان رفتند. حتی در یک کشور هم سؤال واضح «تلگرام باز است؟» به محل زندگی و شبکه‌ی اتصال کاربر بستگی داشت.

روز ۹ مه، هیئت رسانه و ارتباطات عراق بازگشت تلگرام در سراسر کشور را اعلام کرد. مدیریت تلگرام تعهد داده بود مقررات مربوط به محتوا، حفاظت از کاربران و قوانین عراق را رعایت کند و هیئت گفت اجرای تعهدات را پیگیری می‌کند. شش ماه بعد، همان نهاد گفت شرکت به محتوای مغایر مقررات رسیدگی لازم را نکرده و دوباره حکم مسدودسازی داد.

مهلت ۳۰روزه‌ی ۱۶ نوامبر هم برای تطبیق وضعیت شرکت تعیین شد، نه وعده‌ای به کاربران که برنامه پس از ۳۰ روز باز می‌شود. تجربه‌ی عراق نشان می‌دهد بازگشایی یک پلتفرم می‌تواند مرحله‌ای از مذاکره باشد، نه پایان قطعی محدودیت.

الگوی بستن، مذاکره و بازگشایی را بیرون از خاورمیانه هم می‌توان دید؛ مثلاً در روسیه، همسایه خزری ایران و زادگاه بنیان‌گذار تلگرام. رسکام‌نادزور، تنظیم‌گر ارتباطات روسیه، در سال ۲۰۱۸ مسدودسازی تلگرام را آغاز کرد و دو سال بعد، در ژوئن ۲۰۲۰، با اشاره به آمادگی بنیان‌گذار تلگرام برای مقابله با تروریسم و افراط‌گرایی، محدودیت را برداشت.

توافق روسیه و دوروف پنج سال دوام آورد و محدودیت تماس‌های صوتی و تصویری تلگرام در روسیه از اوت ۲۰۲۵ آغاز شد؛ رسکام‌نادزور ۱۰ فوریه ۲۰۲۶ از اعمال محدودیت‌های تازه خبر داد و در بهار همان سال دسترسی به برنامه به‌مراتب محدودتر شد.

کپی لینک

اردن؛ وقتی «موقت» تقویم روشنی ندارد

داستان تیک‌تاک اردن که در ابتدای این گزارش گفتیم، از جاده شروع شد. دسامبر ۲۰۲۲، رانندگان کامیون در عقبه و معان در اعتراض به گرانی سوخت و وضعیت کارشان دست از کار کشیدند و اعتصاب به رانندگان تاکسی، تاکسی اینترنتی و اتوبوس در اَمّان هم رسید. ویدیوهای ماجرا در تیک‌تاک دست‌به‌دست می‌شد و روز ۱۵ دسامبر، در جریان ناآرامی‌ها یک افسر پلیس در معان کشته شد.

روز بعد، اداره امنیت عمومی اعلام کرد تیک‌تاک را موقتاً مسدود می‌کند، چون به گفته‌ی این نهاد، پلتفرم با ویدیوهای تحریک‌کننده به خشونت، مقابله نکرده بود. نت‌بلاکس همان روز اختلال دسترسی را در چند ارائه‌دهنده اینترنت ثبت کرد. تا ۱۷ دسامبر، نمایندگان معان و صاحبان کامیون بر سر بازگشایی جاده‌ها و بازگشت به کار توافق کردند. جاده باز شد؛ ولی تیک‌تاک نه.

مسدودسازی تازه تلگرام در اردن سراسری اعلام شد و زمان پایانش هنوز معلوم نیست

سپتامبر ۲۰۲۵، نزدیک سه سال پس از تصمیم فیلترینگ، یک منبع دولتی به رسانه اردنی رؤیا گفت بازگشت تیک‌تاک به رفع مشکلاتی بستگی دارد که به مسدودسازی‌اش انجامیده بود. واژه «موقت» در روز صدور حکم، تاریخ پایانی با خود نداشت.

اردن شکل محدودتر و زمان‌بندی‌شده‌تری از مداخله را هم به کار می‌برد، چنان‌که گزارش Access Now از محدودسازی پیام‌رسان‌ها در روزهای امتحانات مدرسه خبر می‌دهد. یک کشور می‌تواند دسترسی را در موقعیتی برای چند ساعت ببندد و برنامه‌ای دیگر را چند سال بیرون نگه دارد.

حالا تلگرام هم به سوابق قبلی اردن اضافه می‌شود. اداره امنیت عمومی در اطلاعیه ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶ به جرایم سایبری، تهدید، اخاذی و انتشار محتوای افراطی اشاره کرد و مسدودسازی را سراسری خواند. ثبت رویداد در انجمن اینترنت و آزمون پشتیبان آن از اختلال دسترسی در همان روز حکایت دارند.

در طول زمان معلوم می‌شود محدودیت جدید چه مدت می‌ماند؛ تجربه‌ی تیک‌تاک فقط یادآوری می‌کند که مدت یک تصمیم را از صفتی که روز اول برایش انتخاب می‌کنند، نمی‌توان حدس زد.

کپی لینک

ایران؛ محدودیت طولانی، کسب‌وکارهای وابسته و مسیرهای داخلی

در ایران محدودیت شبکه‌های اجتماعی سابقه‌ی طولانی‌تری دارد؛ چون فیس‌بوک و توییتر دست‌کم از سال ۲۰۰۹ (۱۳۸۸ شمسی) فیلتر شدند. ۳۰ آوریل ۲۰۱۸ (۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۷)، دستور قضایی مسدودسازی تلگرام به ارائه‌دهندگان اینترنت ابلاغ شد و صبح روز بعد گزارش‌ها از آغاز اجرای آن در چند اپراتور خبر دادند. تلگرام در ایران، برخلاف عراقِ ۲۰۲۳، به چرخه‌ی بازگشایی سراسری برنگشت و آزمون‌های اخیر پایش دسترسی همچنان نشانه‌های محدودیت گسترده آن را ثبت می‌کنند.

فهرست برنامه‌های محدودشده در سال‌های بعد بلندتر شد. سپتامبر ۲۰۲۲ (۳۰ شهریور ۱۴۰۱) دسترسی به اینستاگرام و واتساپ در چندین شبکه محدود شد و آزمون‌های اونی آغاز این وضعیت را ۲۱ سپتامبر ثبت کردند؛ هرچند مسیر دو برنامه یکسان نماند.

دسامبر ۲۰۲۴ (دی ۱۴۰۳) محدودیت واتساپ برداشته شد و کاربران بازگشت دسترسی را تأیید کردند؛ اما در ژوئن ۲۰۲۵ دوباره در برخی شبکه‌ها محدود شد و در دی ۱۴۰۴، هم‌زمان با قطع گسترده اینترنت، از دسترس خارج شد. اینستاگرام در تمام این مدت محدود باقی ماند.

تلگرام و اینستاگرام سال‌ها محدود مانده‌اند؛ واتساپ رفع فیلتر و دوباره مسدود شد

برای کسی که از شبکه‌های اجتماعی درآمد دارد، این فهرست فقط نام چند اپلیکیشن نیست. اینستاگرام می‌تواند ویترین و راه پیدا کردن مشتری باشد و تلگرام کانال سفارش‌گیری یا اطلاع‌رسانی. با محدودشدن دسترسی مستقیم، فروشنده باید راه دیگری برای رسیدن به همان مشتری پیدا کند و مشتری هم باید او را در راه تازه دنبال کند.

در کنار محدودسازی پلتفرم‌های خارجی، سیاست گسترش استفاده از خدمات داخلی نیز دنبال می‌شود. پس از فیلتر تلگرام در سال ۱۳۹۷، حمایت از پیام‌رسان‌های داخلی گسترش یافت و وزارت ارتباطات برای پیام‌رسان‌هایی مانند سروش، بله، گپ و آی‌گپ بسته‌هایی شامل تسهیلات مالی، پهنای باند و امکانات زیرساختی در نظر گرفت؛ هرچند همه این خدمات به یک اندازه به تمام پیام‌رسان‌ها اختصاص نیافت.

مصوبه دولت در خرداد ۱۴۰۵ نیز دستگاه‌های اجرایی را موظف کرد از پیام‌رسان‌های اجتماعی داخلی به‌عنوان یکی از درگاه‌های ارائه خدمات پرکاربرد و اطلاع‌رسانی عمومی استفاده کنند.

کپی لینک

ترکیه و پاکستان؛ از کندی چندروزه تا فیلتری چهارده‌ماهه

در استانبول، بانو یوکسلر کفش‌فروشی داشت و از راه اینترنت هم کفش می‌فروخت. ترکیه ۲ اوت ۲۰۲۴ اینستاگرام را بست و یوکسلر در مصاحبه‌ای گفت این برنامه ویترین کسب‌وکارش بود و اجازه می‌داد فراتر از مشتریان مغازه دیده شود. کاربران و فروشندگان دیگری هم به تصمیم اعتراض کردند. ۱۰ اوت، دولت اعلام کرد پس از توافق با شرکت بر سر همکاری با مقام‌ها، دسترسی را بازمی‌گرداند. برای یوکسلر، فاصله صدور و لغو حکم یعنی هشت روز ویترین خاموش.

ترکیه اینستاگرام را پس از هشت روز باز کرد؛ بعدها چند سرویس در برخی شبکه‌های این کشور کند شدند

ترکیه در مارس ۲۰۲۵ شکل دیگری از محدودیت را تجربه کرد. تحلیل اونی در برخی شبکه‌ها نشانه‌های کندسازی اینستاگرام، واتساپ و چند سرویس دیگر را در روزهای ۱۹ و ۲۰ مارس یافت. در همان شبکه‌ها، شواهد از مسدودسازی تلگرام وب حکایت داشت، ولی اپلیکیشن موبایل تلگرام به نقاط آزموده‌شده وصل می‌شد.

کندسازی می‌تواند برنامه را روی گوشی نگه دارد و در عین حال بارگذاری هر عکس را به آزمون صبر تبدیل کند؛ محدودیت نسخه وب هم لزوماً به معنی قطع اپلیکیشن موبایل نیست. جمله «تلگرام در ترکیه بسته شد» هیچ‌کدام از این تفاوت‌ها را به خواننده نمی‌گوید.

دسترسی به ایکس در پاکستان بیش از ۱۴ ماه محدود ماند؛ تلگرام نیز در بیشتر شبکه‌های آزموده‌شده فیلتر بود

در پاکستان، محدودیت ایکس بسیار بیشتر دوام آورد. اختلال از ۱۷ فوریه ۲۰۲۴ آغاز شد؛ احتشام عباسی، روزنامه‌نگار، تصمیم دولت را در دادگاه عالی اسلام‌آباد به چالش کشید و وزارت کشور در گزارشی به دادگاه صدور دستور فیلتر را تأیید کرد.

داده‌ها نشان می‌دهند دسترسی مستقیم در شبکه‌های آزموده‌شده ۷ مه ۲۰۲۵ برگشت؛ بیش از چهارده ماه پس از شروع محدودیت. آزمون‌های تلگرام نیز در پاکستان از دسامبر ۲۰۲۳ تا پایان بازه بررسی در مارس ۲۰۲۵ همچنان نشانه‌های فیلتر داشتند. مشخصا مسدودشدن هر برنامه تقویم خودش را دارد؛ چنان‌که بازگشت ایکس، تلگرام را با خود برنگرداند.

فیلترینگ یوتیوب در ایران نخستین‌بار در سال ۱۳۸۵ آغاز شد و محدودیت‌های پایدار فیسبوک و توییتر (ایکس) به سال ۱۳۸۸ بازمی‌گردد. نمودار بالا فقط ده سال اخیر را پوشش می‌دهد.
کپی لینک

از قفقاز تا خلیج فارس؛ مرز محدودیت کجاست؟

در آذربایجان، محدودیت‌ها به دوره‌های مشخصی مربوط می‌شوند. در جنگ قره‌باغ سال ۲۰۲۰، دسترسی به چند شبکه اجتماعی و سرویس ارتباطی ۴۶ روز محدود ماند و آزمون‌های اونی برای تلگرام و واتساپ هم نشانه‌های اختلال ثبت کردند. سپتامبر ۲۰۲۳، هم‌زمان با عملیات نظامی تازه، تیک‌تاک دوباره محدود شد و این وضعیت بیش از یک ماه طول کشید.

در ارمنستان نیز هنگام درگیری‌های سپتامبر ۲۰۲۲ کاربران از اختلال تیک‌تاک گفتند، اما منشأ اختلال روشن نشد. به‌دلیل تفاوت شواهد، تجربه‌ی دو سوی قفقاز را باید جداگانه روایت کرد.

در آذربایجان، محدودیت پلتفرم‌ها با جنگ هم‌زمان شد؛ منشأ اختلال تیک‌تاک در ارمنستان روشن نشد

در ترکمنستان، گزارش مؤسسه IREX در ۲۰۲۴ از مسدودبودن مجموعه‌ای از خدمات، از جمله تلگرام، اینستاگرام، فیس‌بوک و تیک‌تاک خبر می‌داد. با این حال رویترز در مه ۲۰۲۶ نوشت اینستاگرام و تیک‌تاک با وجود فیلتر محبوب‌تر می‌شوند و کاربران با ابزارهای دورزدن محدودیت به آن‌ها می‌رسند.

در امارات، محدودیت واتساپ درست هنگام زدن دکمه تماس خودش را نشان می‌دهد؛ زیرا پیام متنی کار می‌کند، ولی تماس صوتی و تصویری محدود است. تنظیم‌گر ارتباطات امارات تماس اینترنتی را مشمول قواعد مجوز می‌داند و ارائه‌دهندگان اینترنت باید تماسِ سرویس‌هایی را که الزامات را رعایت نمی‌کنند، مسدود کنند.

در بحرین، تلگرام در فوریه ۲۰۱۶ چند روز مسدود شد و ژوئن همان سال دوباره هدف محدودیت قرار گرفت. بازگشتش این بار بسیار طول کشید و برنامه تا ژوئن ۲۰۲۱ عمدتاً در دسترس قرار گرفت، هرچند برخی کاربران از اختلال‌های مقطعی می‌گفتند. اگر فقط جدول «فیلتر هست یا نیست» را ببینید، فاصله میان تماس محدود در امارات و تغییرات چندساله دسترسی در بحرین را از دست می‌دهید.

خبر محدودیت تلگرام در بغداد و اَمّان در یک روز منتشر شد؛ ولی هنوز نمی‌توان فهمید کاربرِ کدام شهر و کدام اپراتور چه زمانی دسترسی‌اش را از دست می‌دهد، شرکت به چه توافقی می‌رسد یا محدودیت چه مدت می‌ماند. در اردن، رانندگان پس از چند روز به جاده برگشتند و تیک‌تاک، با همان برچسب موقت، سال‌ها خارج از دسترس ماند. فاصله میان عمر یک اتفاق و عمر محدودیتی که در پی‌اش می‌آید، همان جایی است که خبر روزانه تمام می‌شود و زندگی کاربران ادامه پیدا می‌کند.

مقاله رو دوست داشتی؟
نظرت چیه؟

به محتوای این مطلب چه امتیازی میدی؟

نظر شما برامون مهمه و به بهتر شدن کیفیت مطالب کمک می‌کنه.

۱ - بسیار بد۱۰ - بسیار خوب

نظرات

از دیگر اعضاء خانواده قلم