وقتی در خاموشی دیجیتال به‌سر می‌بردیم، در دنیای علم چه گذشت؟

درطول قطعی تقریباً سه هفته‌ای اینترنت در ایران، دنیای علم همچنان درحال پیشرفت بود؛ از اعماق فضا گرفته تا کوچک‌ترین مولکول‌ها، پژوهش‌ها و آزمایش‌ها با سرعت ادامه داشت و مرزهای دانش بشر با هر روزی که می‌گذشت گسترده‌تر می‌شد.

فقدان دسترسی به منابع آنلاین در طول آن سه هفته‌ی نفس‌گیر، باعث شد بسیاری از ما از جریان اطلاعاتی جهان و اخبار علمی روز دور بمانیم. اکنون که وضعیت اتصال به اینترنت تقریباً پایدار شده، زمان آن فرا رسیده است تا با مروری بر مهم‌ترین رویدادها و دستاوردهای علمی این مدت، شکاف اطلاعاتی گذشته را پر کنیم.

سازمان فضایی آمریکا در اواسط ژانویه اعلام کرد موشک مأموریت تاریخی آرتمیس ۲ با موفقیت از ساختمان مونتاژ به سکوی پرتاب شماره 39B در مرکز فضایی کندی در ایالت فلوریدا منتقل شده است. جابه‌جایی با استفاده از خودروی عظیم و زنجیردار حمل موشک انجام شد و درجریان آن، مجموعه موشک و فضاپیما مسافتی چند کیلومتری را با سرعت بسیار کم پیمود تا به محل پرتاب برسد.

این انتقال، یکی از مهم‌ترین مراحل پیش از پرتاب آرتمیس ۲ به شمار می‌رود؛ زیرا برای نخستین بار، موشک «اسپیس لانچ سیستم» به همراه فضاپیمای سرنشین‌دار اوراین که قرار است فضانوردان را به مدار ماه ببرد، به طور کامل روی سکوی پرتاب مستقر شده است. مأموریت آرتمیس ۲ نخستین پرواز سرنشین‌دار برنامه آرتمیس و اولین سفر انسان به نزدیکی ماه پس از پایان برنامه آپولو محسوب می‌شود.

پس از استقرار روی سکوی پرتاب، تیم‌های فنی ناسا وارد مرحله آماده‌سازی‌های نهایی شده‌اند. این مراحل شامل آزمایش سامانه‌ها، تمرین کامل شمارش معکوس و آزمون سوخت‌گیری موشک است تا همه چیز برای پرتاب ایمن و بدون مشکل بررسی شود. این آزمایش‌ها نقش کلیدی در شناسایی ایرادهای احتمالی پیش از روز پرتاب دارند.

ناسا تأکید کرده است که موفقیت در انتقال موشک به سکوی پرتاب، نشانه‌ای مهم از پیشرفت برنامه آرتمیس است و این مأموریت گام بزرگی در مسیر بازگشت انسان به ماه و فراهم‌کردن زمینه مأموریت‌های بلندمدت‌تر، از جمله سفرهای آینده به مریخ، به شمار می‌آید.

اما چه زمانی می‌توانیم شاهد بازگشت به اطراف ماه باشیم؟ اگر همه‌چیز به‌خوبی پیش برود، شاید ۱۶ بهمن بتوانیم این رویداد تاریخی را نظاره کنیم؛ اما کاملا محتمل است که پرتاب حداکثر تا آوریل ۲۰۲۶ (اردیبهشت ۱۴۰۵) به تعویق بیفتد.

قدیمی‌ترین مدرک ژنتیکی از حضور باکتری مرتبط با بیماری سفلیس در قاره آمریکا کشف شده است. براساس گزارش لایوساینس، تحلیل DNA باستانی از اسکلت حدود ۵۵۰۰ ساله‌ای در منطقه «سابانا دو بوگوتا» در کلمبیا نشان می‌دهد که ژنوم باکتری ترپونما پالیدوم (همان عامل بیماری‌زا که امروزه موجب سفلیس و چند بیماری پوستی خفیف‌تر می‌شود) در این منطقه وجود داشته است؛ درنتیجه قدمت این باکتری بیش از ۳۰۰۰ سال نسبت به آنچه قبلاً تصور می‌شود، عقب می‌رود.

این کشف که در مجله ساینس منتشر شده است، نشان می‌دهد انواعی از باکتری ترپونما پالیدوم حدود ۵۵۰۰ سال پیش در جمعیت‌های شکارچی‌ـ‌گردآورنده‌ی ساکن آمریکای جنوبی در گردش بوده‌اند؛ بدین ترتیب شواهد ژنتیکی برای وجود بیماری سفلیس پیش از تماس اروپایی‌ها با قاره آمریکا فراهم شده است.

یافته اخیر به دانشمندان کمک می‌کند ریشه‌های تکاملی و زمانی بیماری‌های مرتبط با ترپونما را بازسازی کنند و بحث‌های گذشته درباره منشأ سفلیس را که برخی آن را به اروپا و سفرهای کریستف کلمب نسبت می‌دادند، دستخوش بازنگری کند.

ناسا برای اولین بار در تاریخ عملیاتی ایستگاه فضایی بین‌المللی (ISS) مجبور شد یکی از فضانوردان را به دلیل مشکل پزشکی جدی به زمین بازگرداند. به گفته ناسا، یکی از اعضای ماموریت کرو ۱۱ اسپیس‌ایکس در ایستگاه فضایی دچار یک وضعیت سلامت جدی شد که نمی‌توانست به‌طور کامل در مدار تشخیص یا درمان شود. به همین دلیل، این سازمان تصمیم گرفت که کل خدمه چهار نفره را بیش از یک ماه زودتر از برنامه‌ریزی اولیه به زمین بازگرداند تا مراقبت‌های لازم برای آن فرد فراهم شود.

غزل امیری

برخورد زباله فضایی با فضاپیما، سه فضانورد چینی را در مدار زمین گرفتار کرد

مطالعه '3

تیم بازگردانده‌شده شامل دو فضانورد ناسا، یک فضانورد از آژانس هوافضای ژاپن و یک کیهان‌نورد روس بود که قرار بود هشت ماه در مدار بمانند، اما به دلیل وضعیت پزشکی، مأموریت آنها کوتاه شد و ۱۵ ژانویه ۲۰۲۶ با کپسول دراگون اسپیس‌ایکس در اقیانوس آرام در نزدیکی سن‌دیگو فرود آمدند.

ناسا جزئیات بیشتری در مورد ماهیت مشکل پزشکی یا هویت فرد مبتلا منتشر نکرده و تنها گفته است که این بازگشت زودهنگام، اولین تخلیه پزشکی در بیش از ۲۵ سال تاریخ ایستگاه فضایی بوده است.

گروهی از محققان بین‌المللی توانسته‌اند در شبکه عظیم دره‌ها و دلتای رودخانه‌ای در سیستم دره والس مارینریس (بزرگ‌ترین دره در منظومه شمسی) نشانه‌هایی از دلتاهای رودخانه‌ای فسیل‌شده کشف کنند؛ یافته‌ای که نشان می‌دهد رودخانه‌های باستانی زمانی به سوی یک اقیانوس گسترده در مریخ جریان داشته‌اند. این عوارض شبیه به دلتاهایی هستند که در کره زمین در جایی شکل می‌گیرند که رودخانه‌ها وارد دریا یا اقیانوس می‌شوند و وجودشان نشان می‌دهد که در گذشته رطوبت و آب مایع به مقدار زیاد در سطح مریخ وجود داشته است.

براساس مطالعه جدید، این اقیانوس باستانی احتمالاً در بخش بزرگی از شمال مریخ گسترده بوده و دست‌کم به اندازه اقیانوس منجمد شمالی زمین وسعت داشته است؛ به طوری که رودخانه‌های فراوان به آن می‌ریخته‌اند. این یافته‌ها در کنار سایر پژوهش‌های گذشته که شواهدی از کانال‌ها و آبراهه‌های گسترده در مریخ ارائه کرده‌اند، نشان می‌دهد که این سیاره میلیاردها سال پیش یک محیط پرآب با جوی متفاوت داشته است.

شواهد جدید به دانشمندان کمک می‌کند تصویر دقیق‌تری از تاریخ آب در مریخ و زیست‌پذیری احتمالی در گذشته‌ی این سیاره به دست بیاورند؛ زیرا وجود اقیانوس وسیع می‌تواند نشان‌دهنده وجود چرخه آب و احتمالا محیطی مناسب برای شکل‌گیری حیات در میلیاردها سال پیش باشد.

طبق گزارش اخیر مؤسسه دانشگاه ‌ملل متحد در زمینه آب، محیط‌زیست و سلامت (UNU-INWEH)، استفاده انسان‌ها از منابع آب بیش از حد توان تجدیدپذیر طبیعی شده و بسیاری از سیستم‌های آبی مثل رودخانه‌ها، دریاچه‌ها، تالاب‌ها و سفره‌های زیرزمینی به وضعیتی رسیده‌اند که بازگشت به سطح طبیعی آنها دیگر بعید یا غیرواقعی است. این حالت جدید از کم‌آبی جهانی به‌عنوان «ورشکستگی آب» تعریف شده است؛ یعنی وضعیتی که در آن برداشت و آلودگی آب فراتر از میزان بازسازی‌شدن منابع رفته و خسارت به آب‌های طبیعی تا حدی رسیده که نمی‌توان آنها را به حالت سابق بازگرداند.

در این گزارش تاکید شده که بیش از سه‌چهارم جمعیت جهان در کشورهای با امنیت آبی پایین یا بسیار پایین زندگی می‌کنند و حدود ۴ میلیارد نفر حداقل یک ماه در سال با کم‌آبی شدید روبه‌رو هستند. همچنین بخش بزرگی از تولیدات غذایی جهانی در مناطقی قرار دارد که ذخایر آبی آنها در حال کاهش یا ناپایدار است که می‌تواند امنیت غذایی، اقتصاد و ثبات اجتماعی را به خطر بیندازد.

این وضعیت نتیجه دهه‌ها بهره‌برداری بیش از حد، آلودگی، تغییرات آب‌وهوایی و از بین رفتن ذخایر طبیعی آب است و اگر به‌جای اقدامات موقتی، برنامه‌های بلندمدت و اساسی در مدیریت آب اجرا نشود، پیامدهای اقتصادی و انسانی آن شدیدتر خواهد شد.

مرکز پیش‌بینی وضعیت فضایی اداره ملی اقیانوسی و جوّی ایالات متحده اعلام کرد که در تاریخ ۱۹ ژانویه ۲۰۲۶ موج عظیمی از ذرات و میدان مغناطیسی خورشید که از یک فوران خورشیدی بسیار قدرتمند (رده X1.9) ناشی شده بود، به میدان مغناطیسی زمین برخورد کرد و باعث بروز طوفان مغناطیسی شدیدی در سطح G4 شد، سطحی که تنها در رویدادهای نادر دیده می‌شود و از سال ۲۰۰۳ بی‌سابقه بوده است.

این برخورد باعث اختلالات شدید در رادیوهای فرکانس بالا و افزایش سطوح تشعشع در فضای نزدیک زمین شد و دانشمندان پیش‌بینی کردند که پیامدهای آن می‌تواند شامل اختلالات در سامانه‌های ماهواره‌ای، ناوبری GPS و شبکه‌های برق باشد، اگرچه خطر مستقیم برای انسان‌های روی سطح زمین پایین ارزیابی شده است.

یکی از بارزترین نشانه‌های این طوفان، پدیدار شدن شفق‌های قطبی در عرض‌های جغرافیایی بسیار پایین‌تر از حد معمول بود؛ به طوری که در بخش‌هایی از ایالات متحده و اروپا این نورهای رنگی در آسمان شب دیده شدند، پدیده‌ای که معمولاً تنها در نواحی نزدیک قطب‌ها رخ می‌دهد.

پژوهشگران بین‌المللی در غاری به نام «لیانگ متاندونو» در جزیره مونا در جنوب‌شرقی سولاوسی، اندونزی، طرحی از دست انسان را روی دیوار سنگی یافتند که با استفاده از رنگ طبیعی و از طریق اسپری‌کردن رنگ اطراف دست قرارگرفته روی دیوار ساخته شده بود. با تعیین قدمت این اثر با روش‌های رادیومتریک روی لایه‌های معدنی تشکیل‌شده بالای آن، مشخص شده که این تصویر حداقل حدود ۶۷٬۸۰۰ سال پیش خلق شده است؛ یعنی بیش از هزار سال قدیمی‌تر از قدیمی‌ترین هنر سنگی شناخته‌شده قبلی در جهان.

اثر هنری کشف‌شده‌ی بسیار کهن که به‌صورت طرح منفی دست (استنسیل) به‌ جا مانده، نشان‌دهنده توانایی و خلاقیت انسان‌های نخستین در گذشته‌های دور است و به پژوهشگران کمک می‌کند درک بهتری از منشاء هنر و گسترش سکونت انسان‌های اولیه در مناطق آسیای جنوب‌شرقی و مهاجرت به استرالیا به‌دست بیاورند.

دانشمندان برای اولین بار در تاریخ علم مشاهده کرده‌اند که یک گاو از ابزار استفاده می‌کند. این حیوان باهوش با نام «ورنیکا»، نوعی گاو سوئیسی است که در مزرعه‌ای در اتریش زندگی می‌کند و به مدت بیش از یک دهه توسط صاحبش تحت نظر قرار داشت. او رفتارهای غیرمعمولی ازجمله گرفتن چوب یا برس با دهان و استفاده از آن برای خاراندن بدنش نشان می‌داد.

غزل امیری

تماشا کنید: ویدئویی بی‌سابقه احتمالاً نخستین استفاده گرگ‌ها از ابزار را ثبت کرده است

مطالعه '2

مطالعه منتشرشده در مجله Current Biology تأیید می‌کند که این رفتار نه تصادفی بوده و نه واکنشی ساده، بلکه نمونه‌ای از استفاده واقعی از ابزار است: وِرنیکا بسته به اینکه کدام ناحیه از بدنش خارش دارد، از دو سر متفاوت برس یا چوب استفاده می‌کند: سر برس برای مناطق ضخیم‌تر و دسته صاف برای نواحی حساس‌تر. این نوع استفاده انعطاف‌پذیر از ابزار تاکنون عمدتاً در میان شامپانزه‌ها دیده شده و برای گاوها بی‌سابقه است.

این کشف به پژوهشگران نشان می‌دهد که حیوانات مزرعه‌ ممکن است ظرفیت‌های شناختی بیشتری داشته باشند که قبلاً دست‌کم گرفته شده بود و می‌تواند زمینه‌ساز مطالعات بیشتر درباره هوش و رفتار گاوها و سایر گونه‌های اهلی باشد.

ناسا اخیراً تلسکوپ فضایی جدیدی را برای کشف و مطالعه سیاره‌های فراخورشیدی پرتاب کرد. این فضاپیما که با نام پاندورا (Pandora) شناخته می‌شود، ۱۱ ژانویه ۲۰۲۶ با یک موشک فالکون ۹ شرکت اسپیس‌ایکس از پایگاه فضایی واندنبِرگ در کالیفرنیا به فضا پرتاب و حدود دو ساعت و نیم بعد در مدار زمین مستقر شد. پاندورا در واقع تلسکوپ علمی کوچکی با ابزارهای نوری و فروسرخ است که برای مطالعه جو سیاره‌های فراخورشیدی طراحی شده و می‌تواند کمک کند تا چگونگی تأثیر تغییرات ستاره‌های مرکزی بر جو این سیاره‌ها و ساختار آنها را درک کنیم.

پاندورا همچنین می‌تواند کاندیداهای جالب برای مشاهدات دقیق‌تر توسط تلسکوپ‌های بزرگ‌تر، مثل جیمز وب یا رومن را شناسایی کند و بدین ترتیب به درک بهتر تنوع و ویژگی‌های سیارات فراخورشیدی کمک نماید.

اولین معاهده جهانی برای حفاظت از دریاهای آزاد، یعنی بخش‌های اقیانوس که فراتر از مرزهای ملی و تحت حاکمیت هیچ کشوری نیستند، به‌صورت رسمی به قانون بین‌المللی تبدیل شد. این معاهده که به‌طور رسمی با نام «توافق‌نامه حفاظت و استفاده پایدار از تنوع زیستی در مناطق فراتر از صلاحیت ملی» شناخته می‌شود، پس از بیش از دو دهه مذاکرات و تلاش‌های دیپلماتیک در سازمان ملل، ۱۷ ژانویه ۲۰۲۶ وارد مرحله اجرا شد و از آن تاریخ به بعد برای کشورهای عضو که آن را تصویب کرده‌اند قانونی الزام‌آور به شمار می‌آید.

براساس معاهده، برای نخستین بار چارچوب قانونی جهانی و الزام‌آوری ایجاد شده است که هدفش حفاظت از تنوع زیستی، استفاده پایدار از منابع دریایی، ایجاد مناطق حفاظت‌شده دریایی و ارزیابی اثرات زیست‌محیطی فعالیت‌هایی است که می‌تواند به اکوسیستم‌های دریاهای آزاد آسیب بزند. این بخش‌های اقیانوسی بیش از دوسوم سطح جهان را تشکیل می‌دهند؛ اما تا پیش از این فاقد قوانین هماهنگ برای مدیریت و حفاظت بودند.

کارشناسان حفاظت از اقیانوس‌ها این رخداد را به‌عنوان گامی تاریخی در مدیریت ناپایدار منابع اقیانوسی، حفاظت از زیستگاه‌های دریایی و مقابله با چالش‌هایی مثل صید بیش از حد، آلودگی و تغییرات اقلیمی توصیف می‌کنند و می‌گویند این معاهده می‌تواند به تحقق اهداف جهانی مانند حفاظت از ۳۰ درصد از اقیانوس‌ها تا سال ۲۰۳۰ کمک کند.