گزارش «ایران ۲۰۳۵»: هوش مصنوعی، آب و انرژی در صدر اولویت‌های فناوری کشور

ایران در دهه پیش‌ رو باید بر کدام ظرفیت‌ها تکیه کند و چه اصلاحاتی را زودتر پیش ببرد؟ بخش چهارم طرح «ایران ۲۰۳۵» با عنوان «اولویت‌های راهبردی ایران»، برای پاسخ به این پرسش، دیدگاه ۱۴۰ صاحب‌نظر را در حوزه‌های اقتصادی، اجتماعی، فناوری، سیاست داخلی و روابط بین‌الملل گردآوری کرده است.

نتایج این هم‌اندیشی نشان می‌دهد هوش مصنوعی، فناوری‌های آب، فناوری‌های انرژی و زیست‌فناوری، چهار اولویت منتخب در بخش فناوری هستند. در اقتصاد، کنترل کسری بودجه و بهبود محیط کسب‌وکار در صدر قرار گرفته‌اند و در حوزه اجتماعی، بازطراحی محتوای آموزش پایه بیشترین امتیاز را کسب کرده است.

این گزارش بر ضرورت انتخاب چند مسیر محدود و متمرکز برای توسعه تاکید دارد. در پرسشی که با فرض بهبود روابط بین‌المللی ایران مطرح شده، تبدیل کشور به هاب لجستیک ترکیبی و ترانزیت کالا، با شاخص اجماع ۷۰، بالاترین امتیاز را گرفته است. توسعه مکران به‌عنوان قطب اقتصاد دریامحور و تبدیل ایران به یکی از مقاصد برتر گردشگری منطقه نیز هر دو امتیاز ۶۰ را کسب کرده‌اند.

کنترل کسری بودجه در اقتصاد، بازطراحی محتوای آموزش پایه در حوزه اجتماعی و بازطراحی نظام‌های نظارتی برای بازگرداندن جسارت و خلاقیت به مدیران اجرایی در حوزه کشورداری از سوی صاحب‌نظران به‌عنوان مهم‌ترین الزامات برجسته شده‌اند. حل‌وفصل اختلافات با آمریکا و ایجاد روابط متوازن با بلوک‌های قدرت نیز از اولویت‌های منتخب روابط بین‌الملل هستند.

در بخش فناوری، ۲۷ صاحب‌نظر از میان ۱۵ حوزه دست به انتخاب زده‌اند. چهار اولویت اصلی مد نظر آن‌ها عبارت‌اند از:

هوش مصنوعی با فاصله از دیگر گزینه‌ها قرار گرفته است. دامنه این حوزه در گزارش، یادگیری ماشین و عمیق، تحلیل کلان‌داده، پیش‌بینی، خودکارسازی تصمیم‌ها و بهینه‌سازی فرایندها را در بر می‌گیرد.

سند برای آن کاربردهایی در سلامت، امور مالی، نفت و گاز، لجستیک، صنعت، کشاورزی و کشورداری معرفی می‌کند؛ از تشخیص زودهنگام بیماری و کشف تقلب تا بهینه‌سازی مسیر، پیش‌بینی خرابی تجهیزات و هدفمندسازی یارانه‌ها.

فناوری‌های آب، دومین اولویت، شامل تصفیه، نمک‌زدایی، بازچرخانی و پایش هوشمند است. کاهش نشت شبکه، آبیاری هوشمند، مدیریت پساب صنعتی و احیای منابع آب از کاربردهای مطرح‌شده در این بخش هستند.

اولویت سوم به فناوری‌های تولید، انتقال و بهینه‌سازی انرژی اختصاص دارد. افزایش برداشت از میدان‌ها، مایع‌سازی گاز، انرژی‌های تجدیدپذیر، شبکه هوشمند، مدیریت مصرف و کاهش تلفات، در تعریف این حوزه آمده‌اند.

زیست‌فناوری و مهندسی ژنتیک نیز با کاربردهایی مانند تولید واکسن و دارو، سلول‌درمانی، بذرهای مقاوم به خشکی و شوری، تصفیه زیستی فاضلاب و پالایش خاک در جایگاه چهارم قرار دارند.

در بخش اقتصادی، ۶۲ صاحب‌نظر درباره ۱۷ گزینه اصلاحی نظر داده‌اند. چهار محور نهایی گزارش، کنترل کسری بودجه، بهبود محیط کسب‌وکار، خروج نهادهای حاکمیتی از بنگاهداری و حذف قیمت‌گذاری دولتی و دستوری است.

کنترل کسری بودجه با شاخص اجماع ۶۸، بالاترین امتیاز را دارد. این گزینه در پرسشنامه، با هدف اصلاح ساختار مالی دولت، افزایش انضباط مالی و کاهش قدرت موتور تولیدکننده تورم تعریف شده است.

بهبود محیط کسب‌وکار با امتیاز ۶۰، در جایگاه بعدی قرار می‌گیرد. کاهش مجوزها یا صدور خودکار آن‌ها در صورت پاسخ‌ ندادن دستگاه‌ها در مهلت قانونی، حذف انحصارها، مقررات‌زدایی و بهبود تنظیم‌گری بخشی، اجزای این پیشنهاد هستند. گزارش در توضیح تنظیم‌گری، به حوزه‌هایی مانند پلتفرم‌های محتوایی، فین‌تک و سلامت نیز اشاره می‌کند.

خروج نهادهای حاکمیتی از بنگاهداری امتیاز ۵۷ گرفته است. پیشنهاد مطرح‌شده، تبدیل این نهادها به سرمایه‌گذار و واگذاری فضای فعالیت اقتصادی به بخش مردمی واقعی است.

در حوزه اجتماعی نیز بازطراحی محتوای آموزش پایه با امتیاز اجماع ۶۸، بالاترین جایگاه را دارد. این بازطراحی بر سوادها و مهارت‌های نسل جدید شهروندان متمرکز است: حقوق شهروندی، سواد دیجیتال و رسانه‌ای، سواد مالی، تفکر انتقادی، مهارت هوش مصنوعی و سواد سلامت برای خودمراقبتی.

اصلاح صندوق‌های بازنشستگی و نظام تامین آتیه با امتیاز ۶۳، دومین اولویت است. توسعه عدالت آموزشی و بهداشتی با امتیاز ۶۲ در جایگاه بعدی قرار می‌گیرد. اصلاح و استقلال آموزش عالی و تشکل‌بخشی جامعه مدنی، هر دو با امتیاز اجماع ۵۶، پس از سه اولویت نخست قرار گرفته‌اند و در نمودار جمع‌بندی گزارش کنار یکدیگر آمده‌اند. در بخش جامعه مدنی نیز تسهیل فعالیت سازمان‌های مردم‌نهاد، انجمن‌های تخصصی، خیریه‌ها و تشکل‌های داوطلبانه پیشنهاد شده است.

اصلاح قوانین کار و بیمه متناسب با دورکاری، فریلنسری، اشتغال پلتفرمی و سایر شکل‌های جدید کار، با شاخص اجماع ۵۵ از دیگر گزینه‌های بررسی‌شده در این بخش است.