از خرید و تاکسی گرفتن تا تماشای فیلم؛ کدام سرویس‌های ایرانی برای نابینایان دسترس‌پذیر شده‌اند؟

در دنیای بدون دسترسی‌پذیری اما درخواست تاکسی، خرید اینترنتی یا تماشای یک فیلم، می‌تواند برای افراد دارای معلولیت نوعی وابستگی ایجاد کند؛ نه به این دلیل که انجام چنین کارهایی برای این افراد دشوار است، بلکه به این خاطر که اپلیکیشن‌ها و پلتفرم‌ها، متناسب با نیازشان طراحی نشده است.

این مساله برای بسیاری از افراد نابینا و کم‌بینا آشناست. فناوری می‌تواند انجام کارهای روزمره را مستقل‌تر و آسان‌تر کند، اما طراحی نامناسب یک اپلیکیشن گاهی خودش یک مانع تازه بر سر راه افراد می‌کارد.

دسترس‌پذیری دیجیتال یعنی طراحی سایت‌ها و اپلیکیشن‌ها به شکلی که افراد با توانایی‌های متفاوت بتوانند از امکانات آن‌ها استفاده کنند. برای مثال، فرد نابینا بتواند با کمک صفحه‌خوان، محتوای اپلیکیشن را بشنود و بدون نیاز به دیدن صفحه، میان بخش‌های مختلف آن حرکت کند. فرد کم‌بینا هم بتواند با بزرگ‌نمایی نوشته‌ها یا تنظیم کنتراست صفحه، اطلاعات موردنیازش را راحت‌تر بخواند.

در جهان نمونه اپلیکیشن‌هایی که برای افراد کم‌بینا و نابینا بهینه شده باشد کم نیست اما در ایران کمتر پلتفرمی را می‌توان پیدا کرد که به دسترسی‌پذیری فکر کرده باشد. در این میان اما پنج پلتفرم شناخته‌شده ایرانی هستند که برای دسترس‌پذیرتر کردن خدمات خود اقدام کرده‌اند: دیوار، اسنپ، تپسی، فیلیمو و اُکالا از جمله این سرویس‌ها.

خریدوفروش اینترنتی برای کاربران نابینا و کم‌بینا زمانی دسترس‌پذیرتر می‌شود که بتوانند اطلاعات آگهی‌ها را بخوانند، میان دسته‌بندی‌ها جست‌وجو کنند و با فروشندگان ارتباط بگیرند.

دیوار در زمینه دسترسی‌پذیری پلتفرم پیشرویی بوده و زودتر از رقبایش به این موضوع فکر کرده است. «دیوار برای همه» شعاری است که این مجموعه انتخاب کرده تا تاکید کند که دسترسی به دیوار برای افراد دارای معلولیت محدودیتی ایجاد نمی‌کند و به‌سادگی امکان‌پذیر است.

برای تحقق همین هدف، دیوار تیم مستقلی برای دسترس‌پذیری تشکیل داد. یکی از مهم‌ترین امکانات معرفی‌شده این پلتفرم، سازگاری با صفحه‌خوان‌های صوتی است. صفحه‌خوان نرم‌افزاری است که نوشته‌ها، دکمه‌ها و اطلاعات موجود روی صفحه را به گفتار تبدیل می‌کند. به این ترتیب، کاربران نابینا می‌توانند بدون نیاز به دیدن محتوای صفحه، از بخش‌های سازگار اپلیکیشن استفاده کنند.

دیوار هم‌چنین امکانات بزرگ‌نمایی متن و حالت شب را برای کاربران کم‌بینا معرفی کرده است. بزرگ‌نمایی، خواندن نوشته‌ها را برای افرادی که به متن درشت‌تر نیاز دارند آسان می‌کند و حالت شب نیز ممکن است برای برخی کاربران حساس به روشنایی صفحه مناسب‌تر باشد.

در بخش آگهی‌های استخدام نیز گزینه‌ای با عنوان «امکان استخدام فرد دارای معلولیت» در اختیار کارفرمایان قرار گرفته است. فعال‌کردن این گزینه به کارجویان دارای معلولیت کمک می‌کند فرصت‌های شغلی مرتبط را آسان‌تر شناسایی کنند. تلاش‌های دیوار برای دسترس‌پذیر شدن منجر به این شد که این مجموعه در سال ۱۴۰۳ جایزه کسب‌وکار برگزیده دسترس‌پذیری دیجیتال را دریافت کند.

تپسی از سال ۱۳۹۸ توسعه امکانات دسترس‌پذیری برای افراد دارای معلولیت را شروع کرد و اولین تاکسی اینترنتی کشور بود که چنین امکاناتی را در دسترس کاربران دارای معلولیت قرار داد.

یکی از کاربردی‌ترین قابلیت‌های تپسی برای کاربران نابینا، امکان استفاده از اپلیکیشن با کمک صفحه‌خوان است. این صفحه‌خوان می‌تواند اطلاعات رابط کاربری را به‌صورت صوتی در اختیار فرد قرار دهد تا بتواند بدون اتکا به محتوای دیداری، در اپلیکیشن حرکت و درخواست سفر ثبت کند.

علاوه برای کاربران نابینا و کم‌بینا، تپسی به دیگر انواع معلولیت‌ها نیز فکر کرده؛ مثلا برای کاربران ناشنوا و کم‌شنوا امکاناتی در نظر گرفته تا به‌جای تماس صوتی، امکان ارتباط از طریق پیام درون برنامه برایشان فراهم شود. هم‌چنین امکان اعلام استفاده از ویلچر یا عصا نیز از ویژگی‌های معرفی‌شده مختص کاربران دارای کم‌توانی یا ناتوانی حرکتی است.

این شرکت برای تشویق رانندگان به پذیرش چنین سفرهایی، طرح معافیت از کمیسیون را اجرا کرده است. تپسی در گزارش منتشرشده خود اعلام کرده بود که طی یک سال، ۹۰ هزار سفر مشمول این معافیت شده‌اند.

برای یک مسافر نابینا، درخواست خودرو تنها بخشی از سفر است. پیدا کردن خودروی درست، ارتباط با راننده و هماهنگی هنگام سوارشدن نیز اهمیت دارد. اسنپ پروژه دسترس‌پذیری سرویس خودرو را از آبان ۱۴۰۱ آغاز کرد و برای مسافران نابینا، کم‌بینا، ناشنوا، کم‌شنوا و دارای معلولیت حرکتی امکاناتی در نظر گرفته است.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این سرویس، امکان ثبت نوع معلولیت در اطلاعات حساب کاربری است. برای استفاده از این قابلیت، کاربران می‌توانند وارد منوی اپلیکیشن اسنپ شوند، بخش «اطلاعات کاربر» را باز کنند و در قسمت «دسترس‌پذیری» در پایین صفحه، اطلاعات مربوط به نوع معلولیت خود را ثبت کنند.

پس از ثبت اطلاعات، وضعیت اعلام‌شده در سفرها به راننده نمایش داده می‌شود. برای مثال، راننده می‌تواند پیش از آغاز سفر از نابینا یا کم‌بینا بودن مسافر مطلع شود و ارتباط و هماهنگی متناسب‌تری با او داشته باشد.

براساس آمار اسنپ، تا پایان اسفند ۱۴۰۴، در مجموع ۱۶۱ هزار و ۶۹۳ کاربر راننده و مسافر نوع معلولیت خود را در اپلیکیشن ثبت کرده‌اند. از این تعداد، ۱۴۲ هزار و ۵۸۵ نفر مسافر و ۱۹ هزار و ۱۰۸ نفر راننده بوده‌اند. این آمار شامل انواع معلولیت است و تنها به کاربران نابینا و کم‌بینا مربوط نمی‌شود.

اسنپ در سال ۱۴۰۴ امکان پرداخت هزینه سفر با کیف پول اختصاصی «سما کارت» را نیز برای مسافران واجد شرایط دارای معلولیت شدید فراهم کرد. این قابلیت در نسخه اندروید و وب اسنپ ارائه شده و دارندگان کارت می‌توانند هنگام پرداخت، گزینه سما کارت را انتخاب کنند.

دسترس‌پذیری سرویس‌های نمایش آنلاین فقط به امکان پیدا کردن و پخش فیلم محدود نمی‌شود. برای فرد نابینا، دانستن اتفاقاتی که بدون دیالوگ و تنها از طریق تصویر روایت می‌شوند نیز در درک داستان اهمیت دارد. به همین دلیل، فیلیمو با هدف آسان‌تر کردن استفاده از سایت و اپلیکیشن خود، بخش‌هایی از مسیر ثبت‌نام، ورود، جست‌وجو، انتخاب فیلم، تماشا و مدیریت حساب کاربری را متناسب با نیاز افراد داری معلولیت بهینه کرده است.

یکی از مهم‌ترین امکانات محتوایی فیلیمو، ارائه آثاری همراه با توصیف صوتی یا Audio Description است. در این شیوه، توضیحاتی درباره اتفاقات تصویری، حرکات شخصیت‌ها، محیط و جزئیات مهم صحنه در کنار صدای اصلی اثر ارائه می‌شود. برای مثال، اگر شخصیتی در فیلم یا سریال بدون هیچ دیالوگی وارد اتاق شود و نامه‌ای را بردارد، توصیف صوتی می‌تواند این اتفاق را برای مخاطب بیان کند.

فیلیمو هم‌چنین از بهبود سازگاری بخش‌های مختلف پلتفرم با صفحه‌خوان‌ها خبر داده است. پشتیبانی بهتر از پیمایش با کیبورد نیز از دیگر تغییرات است که به کاربر اجازه می‌دهد بدون استفاده از ماوس، میان بخش‌های مختلف سایت حرکت کند.

بازنویسی عنوان‌ها، پیام‌ها و اصلاح بعضی قسمت‌های رابط کاربری نیز برای فهم بهتر اطلاعات انجام شده است. فیلیمو محتوایی با ترجمه زبان اشاره برای مخاطبان ناشنوا و کم‌شنوا ارائه می‌کند.

برای کاربران نابینا، خرید اینترنتی از سوپرمارکت زمانی امکان‌پذیر است که بتوانند محصولات را پیدا کنند، اطلاعاتشان را بشنوند، به سبد خرید اضافه کنند و مراحل ثبت سفارش را بدون نیاز به کمک دیگران پشت سر بگذارند. اُکالا با تمرکز بر همین فرایند، دسترس‌پذیری اپلیکیشن خود را از مراحل پیش از خرید تا ثبت سفارش و اقدامات پس از آن بررسی کرده است.

مهم‌ترین تغییرات اُکالا به سازگاری بهتر اپلیکیشن با صفحه‌خوان‌ها مربوط می‌شود. این شرکت ترتیب خوانده‌ شدن محتوای صفحات را اصلاح کرده، اطلاعات مهم را در اولویت قرار داده و نحوه معرفی دکمه‌ها، محصولات و عناصر تعاملی را برای صفحه‌خوان‌ها بهبود داده است.

برای مثال، وقتی کاربر نابینا وارد صفحه محصول می‌شود، مهم است که صفحه‌خوان اطلاعات را با ترتیب منطقی اعلام کند و عملکرد دکمه‌هایی مانند افزودن به سبد خرید مشخص باشد. اُکالا می‌گوید چنین جزئیاتی را در بخش‌های مختلف اپلیکیشن بازبینی کرده و بخشی از موانع تکمیل خرید را برطرف کرده است. اُکالا تاکید می‌کند که این تغییرات را با کمک متخصصان دسترس‌پذیری، از جمله امید هاشمی و سارا یوسفی، بررسی و آزمایش کرده است.

کاربران نابینا اکنون می‌توانند فرایند خرید را در اپلیکیشن طی کنند؛ با این حال، اًکالا تاکید می‌کند که هنوز نمی‌توان درباره آسان و روان بودن تمام مراحل خرید با قطعیت صحبت کرد.

اُکالا اعلام کرده که توسعه این امکانات ادامه دارد و قصد دارد با دریافت بازخورد کاربران نابینا، تجربه خرید را بهبود دهد. در حال حاضر تمرکز اصلی این اقدامات بر نابینایان است و دسترس‌پذیری برای سایر گروه‌های دارای معلولیت در برنامه بلندمدت شرکت قرار دارد.

دسترس‌پذیری به معنای طراحی یک نسخه جداگانه برای افراد دارای معلولیت نیست. هدف این است که همان خدماتی که دیگران از آن استفاده می‌کنند، برای افراد با نیازها و توانایی‌های متفاوت نیز قابل استفاده باشد. کسب‌وکارها و رسانه‌های مختلف موظف‌اند یک نکته را به خود یادآوری کنند: استفاده مستقل از خدمات دیجیتال باید برای همه کاربران امکان‌پذیر باشد؛ از پیدا کردن یک آگهی و درخواست خودرو گرفته تا خرید مایحتاج روزانه، تماشای فیلم موردعلاقه یا خواندن مطالب یک رسانه.