مجموعه صد استارتاپ پس از نزدیک به پنج سال فعالیت، حالا در نقطه‌ای ایستاده‌اند که هم می‌توان درباره نتیجه یک پروژه ملی سرمایه‌گذاری اولیه حرف زد و هم درباره این که سرمایه‌گذاری در مرحله بذری ایران از اینجا به بعد قرار است چه شکلی داشته باشد.
این گزارش روایت مسیری است که سال ۱۳۹۹ آغاز شده و اکنون بخشی از تیم‌هایش شکست خورده‌اند، تعدادی واگذار شده‌اند و در نهایت ۳۱ تیم هم‌چنان در پرتفوی این مجموعه باقی مانده‌اند.
یکی از مسائل اصلی امروز اکوسیستم استارتاپی ایران محدود شدن سرمایه در مراحل اولیه است؛ این یک خلأ جدی است که باید با اتکا به تجربه سال‌های گذشته و تغییر شیوه سرمایه‌گذاری پر شود. بر همین اساس، «صد استارتاپ» حالا می‌خواهد از یک مدل صرفا سرمایه‌گذار به سمت سرمایه‌گذاری فعالانه‌تر حرکت کند؛ یعنی علاوه بر تزریق سرمایه، از تجربه، شبکه و ظرفیت شرکای خود برای توسعه تیم‌ها استفاده کند.
پروژه‌ای که از ۴۰۸۹ تیم شروع شد
پروژه ملی «صد استارتاپ» در سال ۱۳۹۹ با حضور ۹ سرمایه‌گذار آغاز شد و در آن مقطع ۱۱۵ میلیارد ریال، معادل ۱۱.۵ میلیارد تومان، آورده سرمایه‌گذاران بود. بنیاد برکت، شناسا، شرکت ستارگان داوین، موسسه دانش‌بنیان برکت، صندوق غیردولتی نوآفرین، صندوق غیردولتی پرشین، صندوق پژوهش و فناوری استان‌های یزد، اصفهان و خراسان رضوی از جمله سرمایه‌گذاران این پروژه بودند.
این مجموعه از همان ابتدا تلاش کرد فعالیت خود را به تهران محدود نکند؛ بنابراین، در قالب ۲۰ کاروان سرمایه‌گذاری در ۱۶ استان، ۴۰ رویداد با تمرکز بر حوزه‌هایی مانند آموزش، سرگرمی، گردشگری، بانوان، سالمندی، معدن، اینترنت اشیا و بلاکچین برگزار کرد.
در نهایت، ۴۰۸۹ تیم در این فرایند ثبت‌نام کردند و حاصل آن، سرمایه‌گذاری روی ۷۸ تیم بود؛ تیم‌هایی که قرار بود نمونه‌ای از استعدادهای پراکنده در سراسر کشور باشند.
از نظر حوزه فعالیت نیز پرتفوی «صد استارتاپ» متمرکز بر یک صنعت واحد نبود. ۲۰ تیم در صنایع خلاق، ۱۰ تیم در تجارت الکترونیک، ۹ تیم در بازی و سرگرمی و ۹ تیم در آموزش قرار داشتند و باقی سرمایه‌گذاری‌ها میان حوزه‌های دیگر توزیع شده بود.
از ۷۸ تیم سرمایه‌گذاری‌شده، تنها حدود ۳۰ تیم از تهران بودند و نزدیک به ۶۰ درصد پرتفوی از استان‌های دیگر شکل گرفت. این ترکیب نشان می‌دهد یکی از ایده‌های اولیه پروژه، یافتن کسب‌وکارهایی خارج از مرکز سنتی اکوسیستم استارتاپی کشور بوده است.
پنج سال بعد؛ نیمی از تیم‌ها از بین رفته‌اند
حالا، پنج سال بعد از آغاز پروژه، تصویر واقعی‌تر با مختصات مهم و معناداری از این پروژه ترسیم شده است: از ۷۸ تیمی که ذیل پروژه «صد استارتاپ» روی آن‌ها سرمایه‌گذاری شد، ۳۹ تیم فعالیت خود را به‌طور کامل متوقف کرده‌اند. از این میان، ۳۹ تیم دیگر هم‌چنان فعال‌اند، اما ۸ تیم از پرتفو خارج شده‌اند و سرمایه‌گذاری آن‌ها واگذار شده است. در نتیجه، امروز ۳۱ تیم هم‌چنان در پرتفوی «صد استارتاپ» باقی مانده‌اند.
این آمار یک واقعیت مهم درباره سرمایه‌گذاری در مرحله اولیه را هم نشان می‌دهد: بخش قابل توجهی از پرتفوی اولیه یک سرمایه‌گذار ممکن است هرگز به مرحله بلوغ نرسد. در مورد صد استارتاپ، دقیقا نیمی از ۷۸ سرمایه‌گذاری اولیه به توقف کامل فعالیت رسیده‌اند.
در کنار این شکست‌ها، اما چند شرکت هم بوده که رشد قابل توجهی را تجربه کرده‌اند. بر اساس ارزش‌گذاری‌های اعلام‌شده، دکترموتوری حدود ۶۰ برابر، مد و پد حدود ۳۱ برابر، سمف کیدز ۳۰ برابر، کمپرسور ۱۲ برابر و میدوپیا حدود ۱۰ برابر رشد ارزش‌گذاری داشته‌اند. CRM24 نیز که در سال ۱۴۰۰ ارزش‌گذاری ۵ میلیارد تومانی داشته، اکنون حدود ۱۰ برابر بیشتر از قبل ارزش‌گذاری شده است.
«۸ برابر شدن» دقیقا یعنی چه؟
یکی از مهم‌ترین اعداد مطرح‌شده درباره عملکرد این پرتفوی، رشد ۸ برابری سرمایه است. اما این عدد باید با دقت خوانده شود. بر اساس اطلاعات ارائه‌شده، سرمایه اولیه‌ای که در سال ۱۳۹۹ روی تیم‌های سرمایه‌گذاری‌شده قرار گرفت ۱۱.۵ میلیارد تومان بوده و ارزش برآوردی ۳۱ تیم باقی‌مانده در حال حاضر به ۸۷ میلیارد تومان رسیده است.
بنابراین، ارزش اسمی پرتفوی از ۱۱.۵ به ۸۷ میلیارد تومان رسیده؛ یعنی حدود ۷.۶ برابر شده است. این رقم را نباید با «۷.۶ برابر سود» یا «۷.۶ برابر بازده قطعی» یکی دانست، چراکه ۸۷ میلیارد تومان ارزش‌گذاری فعلی پرتفوی است و لزوما به معنای نقد شدن این ارزش برای سرمایه‌گذاران نیست.
از سوی دیگر، این رشد را نمی‌توان بدون در نظر گرفتن تورم و کاهش ارزش پول ملی به‌عنوان بازده واقعی در نظر گرفت. در واقع، عدد ۸۷ میلیارد تومان بیش از هر چیز نشان‌دهنده رشد اسمی ارزش دارایی‌های پرتفوی است و برای قضاوت درباره عملکرد واقعی سرمایه‌گذاری، باید اثر تورم و نرخ ارز نیز در نظر گرفته شود.
با این حال، توزیع رشد میان شرکت‌ها نشان می‌دهد افزایش ارزش تنها از تورم ناشی نشده و چند کسب‌وکار درون پرتفوی رشد چندبرابری داشته‌اند.
چرا «صد استارتاپ» مسیرش را عوض می‌کند؟
رویکرد اولیه صد استارتاپ عمدتا بر پلتفرم‌های فعال اقتصاد دیجیتال، به‌ویژه تجارت الکترونیک، متمرکز بود. اما مدیر جدید این مجموعه می‌گوید این نگاه قرار است به‌روزرسانی شود و در دوره جدید، در تیم‌های متنوع‌تری در حوزه‌های مختلف سرمایه‌گذاری خواهد شد.
مدل موردنظر صد استارتاپ در دوره جدید، «سرمایه‌گذاری فعالانه» است؛ مدلی که قرار است از تجربه حاصل از ۵ سال سرمایه‌گذاری روی ۷۸ تیم استفاده کند و در کنار تامین مالی، بر توسعه کسب‌وکارها و استفاده از ظرفیت شرکای صنعتی و دانشگاهی نیز تکیه داشته باشد.
۳ همت اعتبار و تلاش برای ساخت پرتفوی جدید
طبق گزارش «صد استارتاپ»، در این مجموعه ظرفیت‌های تازه‌ای برای ادامه فعالیت ایجاد شده است. با حضور بانک کارآفرینی و بانک پارسیان و در چارچوب ظرفیت‌های ایجادشده برای تیم‌های دانش‌بنیان، ۳ همت اعتبار در مرحله نخست جذب شده و قرار است این ظرفیت افزایش پیدا کند.
در سمت دیگر، صد استارتاپ هم‌چنان ۹ سرمایه‌گذار خود را در کنار دارد، ۳۱ تیم در پرتفوی باقی مانده‌اند و ۵.۴ میلیارد تومان نیز نقدینگی نیز دارد.
هدف دوره جدید، صرفا مدیریت همین پرتفوی نیست؛ بلکه ساخت یک پرتفوی جدید و شکل‌دهی به یک VC متمرکز بر مرحله بذری است. این بار اما قرار است تمرکز بیشتر بر همکاری با صنعت، استفاده از ظرفیت دانشگاه‌ها، شناسایی فرصت‌های سرمایه‌گذاری و ایجاد صندوق‌های تخصصی باشد.
از «صد تیم» تا مساله سرمایه در مرحله بذری
اگر پروژه صد استارتاپ در سال ۱۳۹۹ با این پرسش آغاز شده بود که چطور می‌توان استعدادهای استارتاپی بیشتری را در سراسر کشور شناسایی و تامین مالی کرد، امروز مساله کمی متفاوت است: چگونه می‌توان در بازاری که سرمایه اولیه محدود شده، هم‌چنان موتور شکل‌گیری کسب‌وکارهای جدید را روشن نگه داشت؟
کارنامه پنج‌ساله صد استارتاپ، پاسخ ساده‌ای برای این سوال ندارد. از یک طرف ۳۹ تیم از ۷۸ سرمایه‌گذاری اولیه متوقف شده‌اند؛ از طرف دیگر، چند شرکت رشد چندده برابری را تجربه کرده‌اند و ارزش برآوردی ۳۱ تیم باقی‌مانده به ۸۷ میلیارد تومان رسیده است.
حالا صد استارتاپ می‌خواهد تجربه همین سال‌ها را به مدل جدیدی برای سرمایه‌گذاری تبدیل کند؛ مدلی که قرار است به‌جای تمرکز صرف بر تعداد سرمایه‌گذاری‌ها، بر شناسایی فرصت‌های بهتر، مشارکت با صنعت، تکیه بر دانشگاه و سرمایه‌گذاری فعالانه در مرحله بذری استوار باشد.
در نهایت، شاید مهم‌ترین خروجی این ۵ سال نه عدد ۷۸ سرمایه‌گذاری و نه حتی ارزش ۸۷ میلیارد تومانی پرتفوی باشد؛ بلکه مجموعه‌ای از تجربه‌های موفق و شکست‌خورده است که حالا «صد استارتاپ» می‌خواهد آن‌ها را برای ساخت نسل بعدی پرتفوی خود به کار بگیرد.
