یک استاد ارتباطات: اینترنت طبقاتی، «امتیاز شبکهای» را به تبعیضهای قدیمی اضافه کرد
پنل «امنیت ملی و تحولات اجتماعی در عصر دیجیتال» امروز (۲۷ اردیبهشت) در مراسم روز جهانی ارتباطات با حضور هادی خانیکی، استاد ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی و حسامالدین آشنا، رئیس اسبق مرکز بررسیهای استراتژیک و مشاور حسن روحانی در دولت یازدهم و دوازدهم برگزار شد.
هادی خانیکی، استاد دانشگاه علامه طباطبایی، بحث خود را با اختلال ارتباطی و تبعیض دیجیتال بهعنوان مهمترین معضلات ارتباطی امروز کشور آغاز کرد. به باور او، اختلال ارتباطی که «ظرفیتهای توسعه جامعه را پایین میآورد» و «تبعیض دیجیتال چه در عدم دسترسی به اینترنت چه در دسترسی طبقاتی به آن» چالشهای مهم این روزهای جامعه ماست.
قطعی اینترنت بیشتر از دسترسی به آن خطر امنیتی دارد
این صاحبنظر حوزه ارتباطات معتقد است «مساله اینترنت مساله صرفا امنیتی نیست چراکه عدم دسترسی به ارتباطات، حتی بیشتر از دسترسی به آن میتواند مساله امنیتی ایجاد کند. دسترسی به اینترنت فقط دسترسی به فناوری نیست بلکه دسترسی به فرصتهای اقتصادی و اجتماعی است و در نبود آن امکان مشارکت از بین میرود و سرمایه اجتماعی کشور تضعیف میشود.»
در موضوع قطعی اینترنت با مساله گستردهتری روبهروایم که ابعاد اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و امنیتی را در بر میگیرد. جنگ، اعتراض و اعتصاب فقط یک اتفاق نیستند بلکه لحظاتی هستند که جامعه اعتماد، رضایت، عدم رضایت، انسجام، شکافها، تصویر مردم از آینده و... را نشان میدهند. بنابراین، پنجرهای هستند از وضعیت ارتباطی جامعه ایران.- هادی خانیکی، استاد علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی
او در ادامه به مفاهیم «ارتباطات»، «توسعه» و پیوند آنها با یکدیگر اشاره کرده و تاکید کرد: «توسعه بدون نظام ارتباطی پایدار و رضایتبخش، بدون گردش آزاد اطلاعات و بدون امکان گفتوگوی اجتماعی شکل نمیگیرد.»
این استاد حوزه ارتباطات در ادامه تشریح کرد که در جهان امروز سه پایه به هم گرهخورده وجود دارد: پایه اول آن موبایل است بهعنوان ابزار همیشه در دسترس؛ اینترنت، بهعنوان زیرساخت شبکه ارتباطات پایه دوم این جهان است و پایه سوم هم شبکههای اجتماعی: بهعنوان بستر تعامل میان افراد است.
با این حال ۷۹ روز است که دو پایه اصلی این جهان اکنون در ایران محدود شده است: «اینترنت و شبکههای اجتماعی اکنون در کشور ما دچار لکنت شده است و خود این لکنت موضوع رضایت و مشارکت اجتماعی را دچار مشکل میکند.»
خانیکی در ادامه گفت: «زیرمساله این که ارتباطات در ایران چه وضعیتی دارد تناقضهایی است که در سیاستگذاری ارتباطی وجود دارد. با این تناقض ساختاری مواجه هستیم که اینترنت برای اقتصاد، آموزش، مدیریت بحران و... اهمیت حیاتی دارد و آن را به کار گرفتهایم اما در سوی دیگر، در هر مشکل و بحرانی در اولین گام، سراغ محدودسازی آن میرویم؛ آن را قطع میکنیم یا اینترنتهای مبتنی بر تبعیض وضع میکنیم.»
در ۳۰ سال اخیر مساله اول جامعه ما تبعیض و بیعدالتی است
این استاد دانشگاه به یک موضوع مهم اجتماعی نیز اشاره میکند که سرمنشأ بسیاری از معضلات در کشور بوده است:
رصد تغییرات اجتماعی نشان میدهد که حداقل در ۳۰ سال گذشته مساله اولی که در جامعه ما وجود داشته احساس بالای تبعیض و بیعدالتی است. امتیازهایی مثل امتیاز آموزشی و امتیاز استخدامی که حالا با اینترنت طبقاتی امتیاز شبکهای نیز به آن اضافه شده است.- هادی خانیکی، استاد علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی
بر همین مبنا، خانیکی به اینترنت پرو بهعنوان امتیاز تبعیضآمیز اشاره میکند: «اینترنت پرو با ارائه دسترسی پایدار به کسبوکارها تبعیض ایجاد میکند. این امکان که توسط اپراتورها ارائه شده برای بخش کوچکی از کاربران دسترسی پایدار ایجاد کرده اما برای بخش بزرگ جامعه نه.»
در شرایط جنگی هم دسترسی به اینترنت مهمترین نیاز مردم بود
او با نگاه به شرایط اخیر کشور توضیح میدهد که در این دوران حتی «در وضعیت جنگ و نگرانیهایی که در خصوص آن وجود دارد یا مساله ناترازیهای آب و برق و... دسترسی به اینترنت بیشترین نیازی بود که مردم حس کردند.»
هادی خانیکی با اشاره به مطالعاتی که درباره خواستههای مردم و افراد جامعه انجام شده تصریح میکند: «مطالعات افکار عمومی نشان داده که خواست جامعه ما فقط مسائل سیاسی نیست. دلایل اقتصادی، اجتماعی، مسائل مربوط به سبک زندگی و دسترسی آزاد و عادلانه به اینترنت هم جزو خواستههای این جامعه است.»
به باور این استاد حوزه ارتباطات مردم امروز با وجود این تبعیض مدام سوال میکنند که اگر محدودسازی اینترنت برای حفظ امنیت ضروری است چطور دسترسی ویژه برخی گروهها تهدید امنیتی محسوب نمیشود؟ اگر اینترنت برای اقتصاد و دانش ضروری است چرا برای بخش بزرگ جامعه که گستره بیشتری هم دارند محدودیتها کماکان باقی میماند؟
او با بیان این که «دسترسی به اینترنت در کشور ثبات و تابآوری ایجاد میکند» گفت: «در نتیجه قطع ارتباطات انتشار شایعه و خبر جعلی بیشتر میشود، نگرانی اجتماعی تشدید میشود و اختلال در فعالیتهای اقتصادی به وجود میآید. به این ترتیب دیگر بین آنها که دغدغه سیاستگذاری و محدودسازی دارند و آنها که دغدغه اجتماعی و تابآوری دارند، گفتوگویی صورت نمیگیرد.
بستن اینترنت باید سخت شود
حسامالدین آشنا، رئیس اسبق مرکز بررسیهای استراتژیک و مشاور حسن روحانی در دولت یازدهم و دوازدهم، در این پنل از ضرورت تغییر راهبردهای عملیاتی در حوزه اینترنت و فضای مجازی گفت و توضیح داد اولین موضوع مهمی که باید در کشور محقق شود این است که نگاه سیاستگذار در موضوع محدودیتهای ارتباطی «از قطع سراسری به مسدودسازی هدفمند با سازوکار شفاف» تغییر پیدا کند». او معتقد است که در حال حاضر در کشور ما «بستن راحت است و بازگشایی دشوار: اما باید بستن سخت شود و هیچگاه بدون دلیل انجام نشود.»
اگر این تغییر پارادایم در دولت پذیرفته شود، شورای عالی فضای مجازی که ریاست آن بر عهده رئیسجمهور است باید این تصمیم را بگیرد که اختلال در دسترسی تنها با حکم قضایی شفاف و صرفا برای محتوای مشخص امکانپذیر شود؛ آن هم نه قطعی گسترده بلکه محدودیت باید برای زمان محدود باشد و با دلیل مشخص انجام شود. به این ترتیب، اصل باید بر باز بودن اینترنت باشد نه بسته بودن آن.- حسامالدین آشنا ، رئیس اسبق مرکز بررسیهای استراتژیک
مشاور رئیسجمهور در دولتهای پیشین معتقد است ایدهای که مدتها برای مسدود شدن کامل اینترنت در کشور از سوی برخی مطرح میشد حالا عملی شده است: «هدف بلندمدتی که برای مسدود بودن اینترنت وجود داشت با حوادث جنگ ظاهرا محقق شده است.»
با این حال، آشنا تاکید میکند که ما «پای هدف دسترسی آزاد به اینترنت ایستادهایم و کسانی که قائل به بسته شدن دسترسی آزاد به اینترنت هستند نباید از این فرصت برای قطعی همیشه دسترسی سوءاستفاده کنند.»
او در ادامه ایده و اجرای اینترنت پرو را هم نقد کرد و گفت: «در طرح جدید اینترنت که توسط یک اپراتور مطرح شده اینترنت را به قیمتهای نجومی میفروشند؛ اما نباید به آنها اجازه داده شود که آن را تحت عنوان اینترنت پرو که در واقع «اینترنت پررو» است ارائه کنند.»
کمک به پیامرسانهای داخلی؛ حمایت کنیم نه حصارکشی
رئیس اسبق مرکز بررسیهای استراتژیک یکی دیگر از راهبردهای اساسی در حوزه اینترنت را توانمندسازی شبکه ملی اطلاعات معرفی کرده و توضیح داد که این توانمندسازی باید با «محتوا و زیرساخت رقابتی شکل بگیرد نه با حصارکشی».
یک بار تصمیم گرفته شد که کمک مالی مشخصی (پنج میلیارد تومان) به سکوهای پیامرسان داده شود تا زیرساختها و خدماتشان را توسعه دهند. اگر لازم است باز هم باید به این سکوها کمک کنیم؛ هم بهصورت زیرساختی، هم مالی، هم محتوایی یا هر کمک دیگری که لازم است. اما اگر ایده برخی این است که بقیه پلتفرمها را ببندیم تا داخلیها رشد کنند، به آنها میگویم همانی گیرتان میآید که در صنعت خودرو گیرتان آمده است.- حسامالدین آشنا، رئیس اسبق مرکز بررسیهای استراتژیک
تدوین منشور حقوق کاربران اینترنت با همکاری تشکلهای صنفی و نمایندگان جامعه مدنی توسط وزارت ارتباطات راهکار دیگری است که حسامالدین آشنا انجام آن را ضروری میداند. او معتقد است در این منشور برخی حقوق مثل حق دسترسی پایدار به اینترنت، حق اعتراض به محدودیتهای اینترنتی، حق اعتراض و درخواست شفافیت در خصوص فیلترینگ و حق دانستن در خصوص دلایل محدودیتها و... باید در نظر گرفته شود.
مردم به پلتفرمهای داخلی اعتماد ندارند
آشنا در بخش دیگری از صحبتهای خود به موضوع عدم اعتماد کاربران به پلتفرمهای داخلی اشاره کرده و گفت:
دلیل این که مردم حاضر نیستند برای مثال تصاویر خانوادگی خود را در سکوهای داخلی منتشر کنند این است که نسبت به رعایت پروتکل حفاظت دادهها در این سکوها اطمینان ندارند. مردم میگویند تلگرام اطلاعات ما را ببیند اشکال ندارد، مشکل آنهایی هستند که در بله و ایتا اطلاعات را میبینند.- حسامالدین آشنا، رئیس اسبق مرکز بررسیهای استراتژیک
او در پایان از ارائه اینترنت به افراد خاص برای تولید محتوا در فضای مجازی در شرایطی که عموم مردم از اینترنت محروم هستند نیز انتقاد کرد: «این که به عده خاص اجازه میدهند که بروند در اینستاگرام فعالیت و تولید محتوا کنند اما مردم نمیتوانند دسترسی داشته باشند اشتباه دیگری است. اگر فکر میکنید مردم اینستاگرام را نمیبینند اشتباه میکنید. مردم میبینند این شما هستید که آنها را نمیبینید و باید نگران خودتان باشید که مردم را نمیبینید.»