شاید دلیل محبوبیت GTA این باشد که زندگی را تجربه میکنیم که در واقعیت نداریم
آمار خیرهکننده فروش و بازدید GTA نشان میدهد این مجموعه فراتر از یک بازی، بستری برای گریز از محدودیتها و تجربه زندگیهای دستنیافتنی است.
از رانندگی با خودروی رویایی تا ساختن روابط اجتماعی در یک شهر مجازی؛ شاید GTA برای میلیونها نفر چیزی فراتر از یک بازی باشد. اما در ایران، حتی ورود به این دنیای مجازی هم برای خیلیها به رؤیایی دستنیافتنی تبدیل شده است.
هر بار که موجی از خبرها، تصاویر و ویدیوهای مربوط به GTA منتشر میشود، یک سؤال برایم جالبتر از خود بازی است. چطور یک بازی کامپیوتری میتواند تا این اندازه بزرگ شود که میلیونها نفر در سراسر دنیا سالها منتظر نسخه جدیدش بمانند؟
حالا با انتشار GTA VI، این تب دوباره به اوج رسیده است. اما فکر میکنم برای درک محبوبیت عجیب این مجموعه، باید کمی فراتر از گرافیک، داستان، تعقیبوگریزهای پلیسی و دنیای بزرگ آن برویم.
شاید بخش مهمی از جذابیت GTA به چیزی برگردد که در زندگی واقعی کمتر دربارهاش حرف میزنیم؛ میل به تجربه زندگیهایی که امکان تجربهشان را نداریم.
تصور کنید در زندگی واقعی آرزوی داشتن یک خودروی اسپرت گرانقیمت را دارید، اما درآمدتان حتی اجازه نزدیک شدن به چنین رؤیایی را نمیدهد. شاید دوست داشته باشید در یک شهر بزرگ و پرجنبوجوش زندگی کنید، با ماشین دلخواهتان در خیابانها رانندگی کنید، خانهای بزرگ داشته باشید، به سفر بروید یا هر روز ماجراجویی تازهای را تجربه کنید. اما زندگی واقعی همیشه مطابق خواستههای ما پیش نمیرود.
در GTA یا بازیهای شبیه به آن، بسیاری از این محدودیتها کنار میروند. میتوانید پشت فرمان خودرویی بنشینید که شاید در تمام عمرتان فرصت خریدنش را نداشته باشید، با هواپیما از روی شهری عظیم عبور کنید، خانه بخرید، وارد ماجراهای غیرمنتظره شوید و برای چند ساعت، زندگی متفاوتی را تجربه کنید.
البته این فقط درباره پول و امکانات مادی نیست
به نظرم یکی از جذابترین بخشهای GTA، بهخصوص در تجربههای آنلاین و سرورهای نقشآفرینی (Roleplay)، امکان ساختن یک زندگی اجتماعی دیگر است. میتوانید شخصیتی متفاوت از خودتان بسازید، شغل انتخاب کنید، با آدمهای ناشناس آشنا شوید، دوست پیدا کنید، در یک گروه قرار بگیرید و حتی داستانی مشترک با دیگران بسازید.
برای کسی که در زندگی روزمره فرصت زیادی برای معاشرت ندارد، برقراری ارتباط با دیگران برایش دشوار است یا احساس میکند در محیط اطرافش چندان دیده نمیشود، چنین فضایی میتواند تجربه متفاوتی باشد. جایی که میتواند بدون بسیاری از محدودیتهای دنیای واقعی، نقش دیگری را امتحان کند.
این همان چیزی است که در روانشناسی بازیها گاهی با مفهوم «گریز از واقعیت» یا Escapism بررسی میشود. البته منظور از این مفهوم لزوماً فرار بیمارگونه از زندگی نیست. انسان ذاتاً به خیالپردازی، تجربههای تازه و امتحان کردن نقشهای متفاوت علاقه دارد. همانطور که با تماشای فیلم وارد زندگی شخصیتهای داستان میشویم، بازیهای جهانباز به ما اجازه میدهند خودمان بخشی از آن زندگی باشیم.
پژوهشهای روانشناختی هم تصویر یکطرفهای از این موضوع ارائه نمیکنند. بعضی مطالعات به نقش بازیهای آنلاین در ایجاد حس تعلق و ارتباط اجتماعی اشاره کردهاند و در مقابل، برخی پژوهشها نشان دادهاند که وقتی بازی به تنها راه فرار از مشکلات زندگی تبدیل میشود، میتواند با پیامدهای منفی همراه باشد. بنابراین نباید هر بازیکنی را فردی ناراضی از زندگی واقعی بدانیم یا بازی را راهحل تنهایی معرفی کنیم.
اما شاید آمارها بهتر از هر توضیحی نشان دهند که با چه پدیده بزرگی روبهرو هستیم. طبق گزارش رسمی Take-Two، مجموعه GTA بیش از ۴۷۵ میلیون نسخه در سراسر جهان به بازار عرضه کرده و GTA V بهتنهایی از مرز ۲۳۰ میلیون نسخه عبور کرده است. این بازی در سال ۲۰۱۳ منتشر شد و هنوز هم یکی از مهمترین پدیدههای صنعت سرگرمی محسوب میشود.
از طرف دیگر، طبق دادههای رسمی یوتیوب، ویدیوهای مرتبط با GTA VI پیش از انتشار بیش از ۴۰ میلیارد بار دیده شدهاند. مجموع بازدیدهای محتوای مرتبط با مجموعه GTA در یوتیوب هم از ۹۰۰ میلیارد عبور کرده است. فقط ویدیوهای مربوط به GTA Roleplay بیش از ۸ میلیارد بازدید داشتهاند.
این اعداد تعداد بازیکنان نیستند، بلکه بازدید محتوا در یوتیوب را نشان میدهند؛ اما بهخوبی ابعاد فرهنگی و اجتماعی این پدیده را نشان میدهند.
به نظرم این اعداد فقط حاصل علاقه مردم به یک بازی اکشن نیستند. GTA برای بسیاری از مخاطبان به بستری برای داستانگویی، تماشای زندگیهای متفاوت و حتی تعامل اجتماعی تبدیل شده است.
در ایران اما، همین زندگی دوم مجازی هم دستنیافتی است
اما وقتی به ایران نگاه میکنم، ماجرا برایم وجه دیگری هم پیدا میکند. در بسیاری از کشورهای دنیا، بازیهای جهانباز راهی برای تجربه چیزهایی هستند که شاید خریدن یا به دست آوردنشان در زندگی واقعی بسیار دشوار باشد. اما در ایران، برای بخشی از مردم حتی رسیدن به همین تجربه مجازی هم ساده نیست.
خرید یک کنسول بازی، تهیه خود بازی و دسترسی به سختافزار مناسب، با توجه به هزینههای اقتصادی، برای خیلیها به یک خرید خارج از توان مالی تبدیل شده است. GTA VI هم در زمان عرضه برای پلی استیشن ۵ و ایکس باکس (مدل های جدید سری ایکس و اس) منتشر شده و برای تجربه آن باید ابتدا به چنین سختافزاری دسترسی داشته باشید.
به این ترتیب، بعضیها نهتنها در دنیای واقعی امکان خرید خودروی رؤیاییشان را ندارند، بلکه حتی نمیتوانند در دنیای مجازی هم پشت فرمان آن بنشینند. نمیتوانند در خیابانهای Vice City رانندگی کنند، خانهای در آن شهر داشته باشند یا چند ساعت زندگی متفاوتی را تجربه کنند.
این بخش ماجرا بسیار تلخ است. در دنیایی که سرگرمی دیجیتال قرار است امکان تجربه جهانهای تازه را برای آدمها فراهم کند، دسترسی به همین سرگرمی هم برای همه یکسان نیست.
محبوبیت بازی GTA را شاید بتوان از دیدگاهی تازه بررسی کرد. حضور در این بازی صرفا به سرقت خودرو، فرار از دست پلیس یا انجام ماموریتهای پرهیجان خلاصه نمیشود؛ بلکه گاه فرصتی است برای تجربه آزادی بیشتر، دستزدن به انتخابهایی ناممکن در دنیای واقعی، شکلدادن به روابط تازه و یا حتی زیستن در قالبی متفاوت برای چند ساعت.
شاید ما فقط عاشق GTA نیستیم؛ عاشق زندگیهایی هستیم که میتوانیم در آن تجربه کنیم.
و شاید تلخترین بخش ماجرا این باشد که بعضیها حتی برای تجربه مجازی این زندگیها هم باید از رؤیایشان بگذرند.