معاون وزیر ارتباطات: امروز اولین جلسه ستاد ویژه ساماندهی و راهبری فضای مجازی برگزار میشود
احسان چیتساز، معاون سیاستگذاری و برنامهریزی وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، در یادداشتی برای روزنامه دنیای اقتصاد از تغییر نگاه سنتی به توسعه نوشته و توضیح میدهد که اینترنت موتور اصلی اقتصاد دیجیتال و حتی رقابت ژئوپلیتیک است:
«در دهههای گذشته، هر زمان از توسعه سخن رفته است، معمولا از جاده، برق، نفت، فولاد یا در بهترین حالت، زیرساختهای صنعتی گفتهاند. اما جهان امروز وارد دورهای شده که در آن «اتصال» خود زیرساخت توسعه است. همانگونه که برق، موتور انقلاب صنعتی دوم بود، اینترنت و هوش مصنوعی اکنون موتور اقتصاد دیجیتال و رقابت ژئوپلیتیک قرن بیستویکم هستند. تجربه جنگهای امروز گواه این مدعاست.»
نگاه سنتی به اینترنت در سیاستگذاری ایران
او در ادامه از نگاهی در ایران انتقاد میکند که در آن اینترنت را هنوز بهعنوان ابزار مصرف یا سرگرمی میبیند، نه زیرساخت تولید دانش و فناوری. معاون وزبر ارتباطات تاکید میکند که حذف از این شبکه، حذف از آینده اقتصاد جهانی است.
هنوز بخشی از سیاستگذاری در ایران، اینترنت را نه بهمثابه زیرساخت تولید، بلکه صرفا بهعنوان یک ابزار مصرفی یا رسانهای میبیند؛ گویی اینترنت چیزی در حد سرگرمی، شبکه اجتماعی یا نهایتا تجارت الکترونیک است؛ درحالیکه اقتصاد جهانی مدتهاست از این مرحله عبور کرده است.
اینترنت در شرایط امروز نهتنها، مسیر دسترسی به اطلاعات، بلکه بستر تولید دانش، توسعه فناوری، خلق مدلهای هوش مصنوعی، زنجیره نوآوری و همکاری شبکهای میان پژوهشگران، شرکتها و توسعهدهندگان در سراسر جهان است. کشوری که در این شبکه حضور موثر نداشته باشد، صرفا از یک سرویس محروم نشده، بلکه بهتدریج از چرخه خلق فناوری و ثروت آینده حذف میشود.- احسان چیتساز، معاون سیاستگذاری و برنامهریزی وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات
هوش مصنوعی؛ فناوری همهمنظوره و پیشران اقتصاد آینده
بخش دیگری از یادداشت چیتساز به اهمیت تکنولوژیهای نوینی چون هوش مصنوعی میپردازد: «اقتصاددانان فناوری سالها پیش، مفهوم «فناوریهای همهمنظوره» را مطرح کردند؛ فناوریهایی مانند برق، موتور بخار یا نیمهرساناها که نه یک صنعت، بلکه کل ساختار اقتصاد را متحول میکنند. هوش مصنوعی اکنون دقیقا در همین جایگاه قرار گرفته است.» چیتساز مینویسد:
اکوسیستم AI بر بستر شبکه جهانی زنده مانند GitHub، HuggingFace، arXiv، سرویسهای ابری، APIها، انجمنهای توسعهدهندگان، مخازن متنباز و حلقه دائمی بازخورد میان کاربران و پژوهشگران است. اینترنت برای این اقتصاد، نه تنها کانال مبادله که بخشی از خود فرآیند تولید است.- احسان چیتساز، معاون سیاستگذاری و برنامهریزی وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات
دو مسیر جهانی در رقابت هوش مصنوعی
او در ادامه شرط موفقیت ایران در این حوزه را «اتصال پایدار به جهان» میداند: «واقعیت این است که تنها دو ابرقدرت بزرگ اقتصادی جهان توانستهاند لایه زیرین این فناوری را در اختیار بگیرند؛ چراکه نیازمند صدها هزار GPU، سرمایهگذاری دههامیلیارد دلاری و بازارهای عظیم است... اما اغلب کشورهای جهان، حتی اقتصادهای بزرگ اروپایی، مسیر دیگری را مانند توسعه لایههای میانی و کاربردی هوش مصنوعی، ابزارهای هوشمند و اقتصاد پلتفرمی دنبال میکنند. این همان بخشی است که ایران نیز میتواند در آن نقشآفرین باشد؛ اما شرط کلیدی آن، اتصال پایدار و قابل اعتماد به اکوسیستم جهانی فناوری است.»
محدودسازی اینترنت و پیامدهای اقتصادی آن
با وجود چنین ضرورتهایی، امروز وارد دوازدهمین هفته قطعی اینترنت در ایران شدهایم. مسالهای که به باور معاون وزیر ارتباطات، «محدودسازی گسترده اینترنت، یک بحث ارتباطی یا فرهنگی نیست، بلکه مستقیما به موضوع بهرهوری ملی، سرمایه انسانی، رشد اقتصادی و آینده رقابتپذیری ایران گره میخورد.»
اقتصاد دیجیتال ذاتا شبکهای است. نوآوری در آن از دل تعامل، دسترسی آزاد به دانش، همکاری توزیعشده و گردش سریع ایدهها بیرون میآید. نمیتوان از «اقتصاد دانشبنیان» سخن گفت، اما دسترسی توسعهدهنده، پژوهشگر و استارتآپ را به همان شبکهای که دانش در آن تولید میشود، محدود کرد.- احسان چیتساز، معاون سیاستگذاری و برنامهریزی وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات
به باور چیتساز، این تناقض اکنون خود را در رفتار نسل جدید اقتصاد ایران نشان میدهد. «نسلی که باید موتور تحول دیجیتال کشور باشد، اما هر روز با محدودیت در ابزارهای اولیه کارش مانند APIها و مخازن کد گرفته تا سرویسهای ابری و پلتفرمهای توسعه مواجه است. نتیجه چنین وضعیتی، فقط کاهش سرعت اینترنت نیست، فرسایش تدریجی ظرفیت جذب فناوری در کشور است.»
مفهوم «ظرفیت جذب» و عقبماندگی فناورانه
او در ادامه این یادداشت اشاره میکند که کشوری که سالها از زیستبوم جهانی فناوری فاصله بگیرد، فقط همان سالها را از دست نمیدهد، بلکه توانایی یادگیری آینده خود را نیز تضعیف میکند. و مینویسد:
«هیچ کشوری نمیتواند دغدغههای امنیتی، حکمرانی داده و ملاحظات اجتماعی را نادیده بگیرد. حتی آزادترین اقتصادهای جهان نیز اکنون درباره تنظیمگری پلتفرمها، امنیت سایبری و حاکمیت داده بحث میکنند. اما تفاوت اصلی در این است که بسیاری از کشورها تلاش میکنند میان «حکمرانی» و «اتصال» تعادل برقرار کنند؛ نه این که یکی را به بهای حذف دیگری قربانی کنند.»
به باور معاون وزیر، امروز ایران باید میان دو مسیر تصمیم بگیرد: «اقتصاد متصل و رقابتپذیر در عصر هوش مصنوعی یا اقتصاد نیمهمنفصل با رشد محدود و مهاجرت فزاینده سرمایه انسانی.»
اولین جلسه ستاد ویژه ساماندهی و راهبری فضای مجازی
چیتساز در بخش پایانی یادداشت خود از ستاد ویژه ساماندهی فضای مجازی که سه روز قبل خبر تشکیل آن منتشر شد، یاد میکند و بر این باور است که این ستاد میتواند نقطه عطف سیاستگذاری دیجیتال ایران باشد: «تشکیل ستاد ویژه ساماندهی و راهبری فضای مجازی به ریاست دکتر محمدرضا عارف، معاون اول رئیسجمهور، میتواند به یکی از مهمترین نقاط عطف سیاستگذاری دیجیتال ایران تبدیل شود.ة
او از برگزار نخستین جلسه این ستاد برای امروز (شنبه، ۲۶ اردیبهشت) خبر داده است: «امروز نخستین جلسه این ستاد ویژه برای بررسی بنبست اینترنت در ایران، برگزار میشود؛ جلسهای که شاید بتوان آن را یکی از مهمترین بزنگاههای سیاستگذاری فناوری در سالهای اخیر دانست.»
معاون وزیر در پایان یادداشت خود نیز مینویسد: «اقتصاد دیجیتال بیش از هر زمان دیگری نیازمند اجماع ملی است؛ اجماعی که بپذیرد اینترنت دیگر صرفا یک ابزار ارتباطی نیست، بلکه زیرساخت تولید، نوآوری، بهرهوری و حضور ایران در زنجیره جهانی هوش مصنوعی است. بدون چنین درکی، سخن گفتن از اقتصاد دانشبنیان، جهش فناوری و تمدن نوین دیجیتال، بیش از آنکه برنامه توسعه باشد، به شعاری دور از واقعیت تبدیل خواهد شد.»
به باور چیتساز، «شاید مهمترین ماموریت عارف در این مقطع، نه صرفا مدیریت یک پرونده ارتباطی، بلکه ایجاد همین اجماع برای خروج از بنبست تاریخی اینترنت در ایران باشد؛ بنبستی که امروز مستقیما با آینده رشد اقتصادی، رقابتپذیری و جایگاه ایران در نظم فناوری جهان گره خورده است.»
