فیروزآبادی: ابزار قطع اینترنت به زودی از دست حکومت‌ها خارج می‌شود؛ باید راه‌حل‌های جایگزین پیدا کنیم

در حالی که محدودیت‌های اینترنتی در ایران همچنان ادامه دارد و میلیون‌ها شهروند از دسترسی آزاد به ارتباطات جهانی محروم مانده‌اند، ابوالحسن فیروزآبادی، دبیر سابق شورای عالی فضای مجازی و رئیس پیشین مرکز ملی فضای مجازی، در گفت‌وگویی با خبرگزاری ایسنا، از پایان قریب‌الوقوع دوران قطع اینترنت به عنوان یک ابزار حکومتی سخن گفته است. او که این ابزار را بخشی از استراتژی مدیریت بحران‌های امنیتی می‌داند، هشدار می‌دهد که با پیشرفت فناوری‌های ماهواره‌ای مانند استارلینک و پروژه‌های مشابه، حکومت‌ها دیگر نمی‌توانند ارتباطات را به طور کامل کنترل و قطع کنند. این اظهارات، در شرایطی مطرح می‌شود که قطع اینترنت در ایران، به عنوان پاسخی به ناآرامی‌های اخیر، انتقادهای گسترده‌ای را برانگیخته و خسارت‌های اقتصادی و اجتماعی سنگینی به بار آورده است.

به گزارش زومیت فیروزآبادی در این مصاحبه، فضای مجازی را به عنوان لوازم زندگی توصیف می‌کند؛ چیزی شبیه به آب، برق و گاز که محروم کردن جامعه از آن، حتی برای مدت کوتاه، قابل تحمل نیست. او تأکید دارد: «فضای مجازی، ارتباطات و اطلاعات در عصر جدید جزو لوازم زندگی شده‌اند... محروم کردن جامعه از این فضا، در حقیقت مشابه محروم کردن مردم از آب، برق و گاز است.» با این حال، او قطع اینترنت را در شرایط خاص، مانند آنچه در روزهای حادثه اخیر رخ داد، توجیه‌پذیر می‌داند و می‌گوید این اقدام اثرات مثبتی در فروکش کردن این موارد داشته است. اما بلافاصله هشدار می‌دهد که چنین ابزاری بیشتر از دو یا سه سال آینده در اختیار حکومت‌ها نیست زیرا فناوری‌هایی مانند استارلینک و پروژه‌های مشابه از سوی چین، اروپا و آمریکا، ارتباط مستقیم ماهواره‌ای با کاربران را ممکن می‌سازند و حتی شرکت‌هایی مانند اپل، این قابلیت را در گوشی‌های جدید خود گنجانده‌اند.

فیروزآبادی در بخش مهمی از این مصاحبه، سیاست فیلترینگ را «ناموفق» می‌داند و می‌گوید این سیاست در عمل، تنها برای مردم هزینه ایجاد کرده است. او به برآوردهایی اشاره می‌کند که نشان می‌دهد کاربران ایرانی سالانه بین ۴۰ تا ۵۰ هزار میلیارد تومان برای فیلترشکن‌ها هزینه می‌کنند؛ رقمی که بخش قابل‌توجهی از آن، به‌صورت مستقیم از کشور خارج می‌شود.

به گفته او، فیلترینگ نه‌تنها مانع استفاده گسترده از پلتفرم‌های مسدودشده نشده، بلکه پیامدهای جانبی خطرناکی هم داشته است؛ از آلودگی شبکه کاربران و افزایش دسترسی ناخواسته به محتوای مجرمانه گرفته تا تضعیف امنیت سایبری و بی‌اعتمادی عمومی.

این دیدگاه، انتقادهای ضمنی را به سیاست‌های فعلی حکومت وارد می‌کند. فیروزآبادی می‌گوید حکومت باید «متناسب با تحولات تکنولوژیک و تغییرات رفتار اجتماعی و اقتصادی جامعه، ابزارهایش را آماده و مجهز کند تا بتواند حکمرانی بدون قطع کردن خدمات ضروری را انجام دهد.» او قطع ارتباطات را «صرفاً یک ابزار» می‌داند که به زودی قدیمی خواهد شد و پیشنهاد می‌کند راه‌حل‌های جایگزین، مانند مدیریت بحران بدون قطع پیامک، ارتباطات بین‌المللی یا پلتفرم‌های داخلی، پیگیری شود. این در حالی است که محدودیت‌های فعلی، نه تنها در مناطق درگیر ناآرامی‌ها، بلکه در بخش‌های وسیعی از کشور اعمال شده و فیروزآبادی پیشنهاد می‌دهد که حداقل در مناطق آرام، دسترسی عادی سریع‌تر برقرار شود یا محدودیت‌ها به ساعات خاص محدود گردد.

او همچنین به خسارت‌های ناشی از این محدودیت‌ها اشاره می‌کند و می‌گوید ارقام اعلام‌شده برای خسارت اقتصادی قابل اتکا نیست، زیرا بسیاری از زیان‌ها، از جمله ضربه‌های معنوی و روحی، غیرقابل سنجش هستند. فیروزآبادی، که در دوران مسئولیت خود در مرکز ملی فضای مجازی، تمهیداتی مانند توسعه شبکه ملی اطلاعات را پیش‌بینی کرده بود، تأکید دارد که زیست بدون خدمات دیجیتال – از اقتصاد و آموزش تا بانکداری – غیرقابل تصور است.

در بخش دیگری از مصاحبه، فیروزآبادی به موضوع اینترنت ماهواره‌ای می‌پردازد و می‌گوید منع قانونی آن پاسخگو نیست: «زیرا نیاز ارتباطی جامعه مانند نیاز به هوا است و مردم از قوانین بازدارنده تبعیت نخواهند کرد.» با این حال، او ممنوعیت استارلینک را «اصولی» می‌داند، زیرا می‌تواند امنیت کشور را به خطر بیندازد و بستری برای جرایم سازمان‌یافته فراهم کند. اما اذعان می‌کند که چنین ممنوعیت‌هایی، مانند ممنوعیت دیش ماهواره یا فیلترینگ پلتفرم‌ها، در عمل بی‌اثر بوده و میلیون‌ها نفر همچنان از آن‌ها استفاده می‌کنند. .

در مورد پلتفرم‌های خارجی مانند واتس‌اپ، او آن را "بدنام" می‌داند و می‌گوید اسرائیل بر آن سلطه دارد و حریم خصوصی کاربران را نقض می‌کند، در حالی که پلتفرم‌هایی مانند تلگرام یا اینستاگرام، شبهه کمتری دارند. فیروزآبادی صریحا می‌گوید آمریکا و پلتفرم‌های آمریکایی برای مذاکره با ایران و فعالیتشان در خاک ایران پا پیش نمی‌گذارند با این حال تاکید دارد شاید بتوان این مذاکره را با تلگرام پیش برد.

فیروزآبادی ریشه بخش مهمی از وضعیت فعلی را در «اختلاف دیدگاه در حاکمیت» می‌داند. اختلافی میان کسانی که به محدودسازی پلتفرم‌های خارجی باور دارند و کسانی که معتقدند بدون ارائه جایگزین قابل‌اعتماد، این سیاست‌ها شکست‌خورده‌اند. او تأکید می‌کند تا زمانی که پلتفرم‌های داخلی نتوانند اعتماد کاربران را جلب کنند، اعمال محدودیت‌های سخت‌گیرانه نه‌تنها مؤثر نیست، بلکه سرمایه اجتماعی را هم فرسوده می‌کند. او تأکید دارد که تصمیم‌گیری درباره بازگشایی پلتفرم‌ها نیازمند مذاکره و ارائه جایگزین‌های مناسب داخلی است، اما اختلاف دیدگاه‌ها در حاکمیت، این فرآیند را به تأخیر انداخته.

در نهایت، فیروزآبادی فضای مجازی را بخشی از «اکوسیستم زندگی» می‌داند و می‌گوید چالش‌های فعلی، ناشی از وابستگی گسترده مردم به فناوری است. او امیدوار است که با پایان اقتضائات امنیتی، محدودیت‌ها برداشته شود و هزینه‌های زندگی مردم بر هزینه‌های امنیتی حکومت اولویت یابد. او باور دارد مسئولان امنیتی باید ریسک به جان خود بخرند چرا که قطع کردن اینترنت به امنیت اقتصادی جامعه آسیب می‌زند.

گفتنیست این مصاحبه، در حالی منتشر شده که بیش از دو هفته از قطعی اینترنت بین‌المللی در ایران می‌گذرد. اظهارات یادآوری می‌کند که سیاست‌های سرکوب‌گرانه در فضای مجازی، در برابر موج فناوری، دوام نخواهد آورد و حکومت باید به سمت حکمرانی هوشمندانه‌تر حرکت کند. با این حال، پرسش اصلی همچنان بی‌پاسخ می‌ماند: اگر قطع اینترنت در حال «قدیمی شدن» است و فیلترینگ «سیاست موفقی نبوده»، راه‌حل عملی و جایگزین حاکمیت در آینده چیست؟