استفاده‌ی گسترده‌ی تمدن مایا از رنگ‌دانه‌های قرمز حاوی جیوه، به آلودگی شدید منابع آب و آسیب به اکوسیستم‌های آب شیرین منجر شده بود.
تمدن باستانی مایا علاقه‌ی خاصی به رنگ قرمز داشت؛ رنگی که نماد خورشید، خون و زندگی به‌شمار می‌رفت و تقریباً در همه‌چیز، از دیوارها و مجسمه‌ها گرفته تا ظروف سفالی و مراسم تدفین، استفاده می‌شد. اما پژوهشی جدید نشان می‌دهد این علاقه‌ی گسترده به رنگ قرمز، احتمالاً پیامدهای زیست‌محیطی خطرناکی داشت و به آلودگی منابع آب با جیوه منجر شده بود.
به‌گزارش لایوساینس، پژوهشگران با بررسی رسوبات باستانی دو منبع آب در شبه‌جزیره‌ی یوکاتان مکزیک، غلظت بسیار بالایی از جیوه پیدا کردند. یافته‌ها نشان می‌دهد استفاده‌ی گسترده از نوعی رنگ‌دانه‌ی قرمز به نام شنگرف (Cinnabar) احتمالاً عامل اصلی آلودگی بوده است.
شنگرف ماده‌ای معدنی به رنگ قرمز روشن است که از سولفید جیوه تشکیل می‌شود. مایاها از این ماده برای ساخت رنگ قرمز استفاده می‌کردند و با آن بناهای یادبود، دیوارها، میدان‌ها و اشیای آیینی را رنگ‌آمیزی می‌کردند. حتی در برخی مراسم تدفین، اجساد مردگان نیز با رنگ قرمز پوشانده می‌شدند.
دانشمندان با بررسی رسوبات باستانی در مکزیک، غلظت بالایی از جیوه و شواهدی از آسیب به اکوسیستم‌های آبی کشف کردند که در برخی مناطق برای قرن‌ها ادامه داشته است
مشکل زمانی آغاز می‌شد که بقایای رنگ همراه با رواناب وارد دریاچه‌ها و آبراهه‌ها می‌شد. در محیط کم‌اکسیژن رسوبات، برخی باکتری‌ها می‌توانند جیوه را به متیل‌جیوه تبدیل کنند؛ ترکیبی بسیار سمی که در بدن موجودات زنده انباشته می‌شود و غلظت آن در سطوح بالاتر زنجیره‌ی غذایی افزایش می‌یابد.
متیو واترز، پژوهشگر دانشگاه آبرن آمریکا و نویسنده‌ی اصلی مطالعه، معتقد است آلودگی جیوه می‌توانست منابع غذایی مایاها را نیز تهدید کند. به‌گفته‌ی او، مردم احتمالاً تغییر رنگ آب و کاهش جمعیت آبزیان را مشاهده می‌کردند. ماهی‌ها و صدف‌های آب شیرین بخش مهمی از منابع پروتئینی مایاها را تشکیل می‌دادند.
پژوهشگران در آلوده‌ترین بخش‌های رسوبات باستانی، غلظت جیوه را تا ۲٫۳ قسمت در میلیون اندازه‌گیری کردند. این مقدار نشان‌دهنده‌ی آلودگی شدید رسوبات است، هرچند نمی‌توان آن را مستقیماً با استانداردهای جیوه در آب آشامیدنی مقایسه کرد.
محققان برای بررسی گستردگی آلودگی، مغزه‌های رسوبی دو محوطه‌ی باستانی را مطالعه کردند: دریاچه‌ی کوبا در نزدیکی شهری باستانی به همین نام و سنوته‌ی ایکسکاچ، گودالی طبیعی و آب‌گرفته در کنار بقایای شهری در دل جنگل.
این رسوبات اطلاعاتی از وضعیت محیط‌زیست منطقه در طول بیش از دو هزار سال گذشته را حفظ کرده‌اند. بررسی آن‌ها نشان داد که دوره‌های آلودگی شدید جیوه با بخش‌هایی از دوران پیشاکلاسیک و کلاسیک تمدن مایا، تقریباً بین سال‌های ۴۰ تا ۸۲۰ میلادی، هم‌زمان بوده است.
- 23 تیر 05مطالعه '3
- 17 آذر 02مطالعه '10
- 30 مرداد 05مطالعه '3
واترز می‌گوید پژوهشگران انتظار نداشتند مایاها از شنگرف در چنین مقادیر زیادی استفاده کرده باشند. شواهد نشان می‌دهد برخی منابع آبی برای دهه‌ها و حتی در یک مورد، برای چند قرن در معرض آلودگی قرار داشتند.
بررسی رسوبات همچنین نشانه‌هایی از آسیب شدید به اکوسیستم‌های آب شیرین را آشکار کرد. پژوهشگران در بخش‌هایی از نمونه‌ها، فسیل‌های ریز صدف‌داران آب شیرین را پیدا نکردند و آثار شکوفایی جلبکی نیز بسیار اندک بود. این یافته‌ها با احتمال کاهش شدید جمعیت موجودات آبزی براثر آلودگی جیوه سازگار هستند.
شنگرف به‌طور طبیعی در شبه‌جزیره‌ی یوکاتان وجود ندارد و پژوهشگران احتمال می‌دهند مایاها آن را از مناطق دیگر، به‌ویژه سرزمین هندوراس امروزی، وارد می‌کردند. به نظر می‌رسد واردات این ماده به منطقه‌ی دریاچه‌ی کوبا سرانجام متوقف شد؛ زیرا میزان جیوه در رسوبات آن تا حدود سال ۵۲۰ میلادی به سطح زمینه‌ای نزدیک به ۲۰ قسمت در میلیارد کاهش یافت.
پژوهشگران احتمال می‌دهند آلودگی جیوه به کاهش منابع غذایی مایاها دامن زده باشد، اما نقش آن در فروپاشی این تمدن هنوز مشخص نیست
بااین‌حال، وضعیت در سنوته‌ی ایکسکاچ متفاوت بود و شواهد نشان می‌دهد آلودگی جیوه تا زمان فروپاشی تمدن کلاسیک مایا در آن منطقه ادامه داشته است.
یافته‌ها پرسش تازه‌ای درباره‌ی نقش آلودگی محیط‌زیست در افول تمدن مایا مطرح می‌کنند. فروپاشی بسیاری از مراکز شهری مایا در قرن‌های هشتم و نهم میلادی همچنان موضوع بحث پژوهشگران است و خشکسالی‌های شدید و اختلال در تأمین غذا از توضیح‌های اصلی آن به‌شمار می‌روند.
واترز تأکید می‌کند که آلودگی جیوه در بسیاری از مناطق، صدها سال پیش از فروپاشی تمدن مایا کاهش یافته بود؛ بنابراین، نمی‌توان آن را علت اصلی فروپاشی دانست. بااین‌حال، احتمال دارد آسیب به منابع آب و کاهش جمعیت آبزیان در برخی مناطق به مشکلات زیست‌محیطی و کمبود منابع غذایی دامن زده باشد.
پژوهش در ژورنال Science Advances منتشر شده است.
