بررسی ۱۶۷۸ پرونده از کودکان مدعی تناسخ، نشان می‌دهد که فاصله‌ی مرگ فرد درگذشته تا تولد کودک مدعی یادآوری خاطرات او، با ناگهانی‌بودن مرگ ارتباط دارد.
تناسخ، یعنی باور به تولد دوباره‌ی انسان پس از مرگ، در بخش‌های بسیاری از جهان رواج دارد. براساس پیمایش جهانی مرکز پژوهشی پیو که در سال ۲۰۲۴ در ۳۵ کشور انجام شد، میانگین سهم بزرگسالان معتقد به تناسخ در این کشورها ۳۳ درصد بود. این رقم در کنیا به ۶۶ درصد و در سریلانکا به ۶۲ درصد می‌رسید؛ درحالی‌که ۳۱ درصد از بزرگسالان آمریکایی به تناسخ باور داشتند.
اگرچه هیچ شواهد علمی محکمی وجود ندارد که نشان دهد تناسخ واقعاً اتفاق می‌افتد یا حتی مشخص می‌کند پس از مرگ چه بر سر آگاهی ما می‌آید، مطالعه تناسخ و باورهای مرتبط با آن همچنان یکی از موضوعات جدی پژوهش‌های علمی است.
درواقع، پژوهشگران دهه‌ها است پدیده‌ای را بررسی می‌کنند که با عنوان «موارد منتسب به تناسخ» (CORT) شناخته می‌شود؛ پرونده‌هایی که در آن‌ها افراد، عمدتاً کودکان، ظاهراً خاطرات و جزئیاتی از زندگی شخص دیگری را گزارش می‌کنند.
پژوهشگران بخش مطالعات ادراکی دانشگاه ویرجینیا از دهه ۱۹۶۰ تاکنون اطلاعات هزاران مورد از این پدیده‌های عجیب را گردآوری کرده‌اند؛ مجموعه‌داده‌ای که بزرگ‌ترین نمونه از نوع خود به شمار می‌رود. اکنون، تحلیل تازه‌ای از این حجم گسترده داده‌ها، الگویی قابل‌توجه را در این موارد مرموز آشکار کرده است.
موارد منتسب به تناسخ، پرونده‌هایی هستند که در آن‌ها افراد، عمدتاً کودکان، ظاهراً خاطرات و جزئیاتی از زندگی شخص دیگری را گزارش می‌کنند
براساس یافته‌ها، در مواردی که یک کودک مدعی بازگویی خاطرات زندگی فردی بود که به‌طور ناگهانی جان باخته بود، فاصله زمانی میان مرگ او و تولد کودک به‌طور معناداری کوتاه‌تر بود. این فاصله زمانی در مواردی که فرد به مرگ غیرمنتظره از دنیا نرفته بود، طولانی‌تر بود.
سعیده صادقی، نویسنده اصلی پژوهش و محقق علوم اعصاب شناختی در دانشگاه ویرجینیا، می‌گوید: «این پژوهش بزرگ‌ترین مطالعه نظام‌مند تاکنون درباره الگوهای زمانی در خاطرات گزارش‌شده از زندگی‌های گذشته است.» او افزود: «موارد منفرد ممکن است امکان تفسیرهای متفاوتی را فراهم کنند؛ اما توضیح الگوهایی که در تعداد زیادی از موارد تکرار می‌شوند، با توجیهاتی مانند اغراق، خیال‌پردازی یا جعل بسیار دشوارتر است.»
پژوهشگران در مطالعه‌ی اخیر، تمام موارد ثبت‌شده در آرشیو موارد منتسب به تناسخ (CORT) از بخش مطالعات ادراکی دانشگاه ویرجینیا را که توانسته بودند در آن‌ها فرد متوفی مشخصی را شناسایی کنند، مورد بررسی قرار دادند. این افراد که در پژوهش با عنوان «شخصیت زندگی گذشته» شناخته می‌شوند، کسانی بودند که زندگی و جزئیات زندگی‌نامه‌ای آن‌ها با گفته‌های کودکانی مطابقت داشت که ادعا می‌کردند چیزهایی از زندگی آن‌ها را به یاد می‌آورند.
پژوهشگران در مقاله خود می‌نویسند: «افراد آموزش‌دیده برای بررسی هر مورد، مصاحبه‌های جامعی با چندین فرد مطلع انجام دادند؛ ازجمله کودک، والدین، بستگان نزدیک و گاهی دوستان خانوادگی و همسایگان. پژوهشگران شواهد به‌دست‌آمده از منابع مختلف را به‌صورت نظام‌مند ارزیابی کردند تا هم توضیحات متعارف برای گفته‌های کودک و هم احتمال وجود پدیده‌هایی غیرعادی را بررسی کنند.»
- 10 بهمن 99مطالعه '11
- 21 فروردین 98مطالعه '20
- 29 اسفند 01مطالعه '4
- 04 مهر 02مطالعه '4
تیم پژوهشی در مجموع ۱۶۷۸ مورد را بررسی کرد که در آن‌ها ظاهراً فرد متوفی مشخصی شناسایی شده بود. نتایج نشان داد که در میان ۱۳۱۹ موردی که اطلاعات زمانی آن‌ها در دسترس بود، میانه‌ی فاصله زمانی میان مرگ فرد متوفی و تولد کودک ۱۶ ماه بود. اما هرچه مرگ فرد غیرمنتظره‌تر بود، چه بر اثر تصادف، خشونت یا یک بحران پزشکی ناگهانی، این فاصله زمانی نیز معمولاً کوتاه‌تر می‌شد.
در مواردی که مرگ کاملاً غیرمنتظره بود، میانه‌ی فاصله زمانی فقط ۱۲ ماه بود؛ یعنی حدود ۴۳ درصد کمتر از مواردی که مرگ فرد بیشترین میزان پیش‌بینی‌پذیری را داشت (۲۱ ماه).
نکته جالب‌تر اینکه این ارتباط حتی پس از درنظرگرفتن مجموعه‌ای از عوامل دیگر نیز همچنان پابرجا ماند؛ عواملی مانند کیفیت اطلاعات تأییدشده، میزان دقت گفته‌های کودکان، آشنایی قبلی خانواده‌ها با یکدیگر، جایگاه اجتماعی و باورهای مذهبی.
فیلیپ کوزولینو، روان‌شناس اجتماعی دانشگاه ویرجینیا، می‌گوید: «این ارتباط حتی پس از درنظرگرفتن چندین عامل فرهنگی و روان‌شناختی نیز باقی ماند و درواقع، در خانواده‌هایی که دین آن‌ها از باور به تناسخ حمایت نمی‌کرد، قوی‌تر بود.»
البته هیچ‌کدام از یافته‌ها ثابت نمی‌کند که در این موارد واقعاً تناسخی اتفاق افتاده است. پژوهشگران همچنین اذعان دارند که شدت ارتباط مشاهده‌شده چندان زیاد نیست و غیرمنتظره بودن مرگ تنها حدود دو تا سه درصد از تغییرات در فاصله زمانی میان مرگ فرد و تولد کودک را توضیح می‌دهد.
بااین‌حال، پژوهشگران می‌گویند مشاهده چنین الگویی در داده‌ها همچنان دشوار است و سازوکارهای روانی‌اجتماعی شناخته‌شده نمی‌توانند آن را توضیح دهند.
پژوهشگران در مقاله خود توضیح می‌دهند: «یافته قابل‌توجه این نیست که شرایط مرگ تا چه اندازه فاصله زمانی میان مرگ و تولد را پیش‌بینی می‌کنند؛ بلکه نکته مهم این است که این شرایط اساساً چنین ارتباطی با فاصله زمانی دارند؛ آن هم درحالی‌که هیچ سازوکار متعارف و شناخته‌شده‌ای برای ارتباط میان این دو وجود ندارد.»
هیچ‌یک از یافته‌ها ثابت نمی‌کند که در این موارد واقعاً تناسخی اتفاق افتاده است
پژوهشگران در عین حال اشاره می‌کنند که بسیاری از سنت‌های فرهنگی و مذهبی در سراسر جهان، مرگ‌های غیرمنتظره را با این مفهوم پیوند می‌دهند که فرد متوفی کارهای ناتمام یا تعهدات انجام‌نشده‌ای از خود بر جای گذاشته است.
آن‌ها می‌نویسند: «در شماری از سنت‌های معتقد به تناسخ، ازجمله باورهای هندو، بودایی و سنت‌های بومیان آمریکای شمالی، مرگ ناگهانی یا زودهنگام ممکن است نیت‌ها، دلبستگی‌ها یا تعهدات حل‌نشده‌ای بر جای بگذارد و انگیزه‌ای قوی‌تر برای تولد دوباره ایجاد کند.»
حتی در فرهنگ‌هایی که به تناسخ اعتقاد ندارند نیز گاهی این باور وجود دارد که افرادی که به‌طرزی خشونت‌آمیز یا ناگهانی جان خود را از دست می‌دهند، همچنان پیوند نزدیک‌تری با دنیای زندگان دارند.
هنوز مشخص نیست که آیا چنین باورهای فرهنگی به‌نحوی بر الگوهای مشاهده‌شده در گزارش‌های مربوط به خاطرات زندگی گذشته تأثیر می‌گذارند یا خیر؛ اما پژوهش‌های آینده درباره این پدیده عجیب شاید بتوانند پاسخ‌هایی برای این پرسش پیدا کنند.
صادقی می‌گوید: «آیا این یافته‌ها شواهدی از وجود پدیده‌ای فراطبیعی هستند؟ داده‌های ما از نوع مشاهده‌ای هستند و درباره سازوکار احتمالی این پدیده با احتیاط و بدون پیش‌داوری اظهارنظر می‌کنیم. آنچه می‌توانم بگویم این است که این الگو در داده‌ها واقعاً وجود دارد و عواملی فرهنگی و روان‌شناختی که بررسی کردیم، به‌سادگی آن را توضیح نمی‌دهند. از نظر من، این موضوع دلیلی برای ادامه پژوهش است، نه نادیده گرفتن آن.»
پژوهش در نشریه‌ی Psychology of Consciousness: Theory, Research, and Practice منتشر شده است.
