فورانی ویرانگر ۷۳۰۰ سال پیش جنوب ژاپن را درنوردید؛ اما سرنوشت برای همه مرگبار نبود

حدود ۷۳۰۰ سال پیش، یکی از بزرگ‌ترین فوران‌های آتشفشانی دوره‌ی هولوسن، زندگی ساکنان جزیره‌ی کیوشو در ژاپن را زیرورو کرد. فوران سهمگین آتشفشان زیردریایی کیکای، بخش‌های وسیعی از جزیره را ویران کرد و جمعیت شکارچی‌گردآورنده‌ی ساکن آن را به‌شدت کاهش داد.

باستان‌شناسان مدت‌ها تصور می‌کردند که آن فاجعه به نابودی کامل جوامع محلی منجر شده است، اما پژوهشی تازه نشان می‌دهد که شماری از ساکنان از فوران جان سالم به در بردند و با مهاجرت به مناطق امن‌تر، به زندگی و حفظ فرهنگ خود ادامه دادند.

به‌گزارش آی‌اف‌ال‌ساینس، آتشفشان کیکای در حدود ۳۰ کیلومتری جنوب جزیره‌ی کیوشو قرار دارد. فوران عظیم آن که با نام کیکای-آکاهویا (K-Ah) شناخته می‌شود، جریان‌های آذرآواری بسیار داغی ایجاد کرد که با سرعت بر سطح دریا پیش رفتند و بخش‌های گسترده‌ای از جزیره را درنوردیدند.

آن جریان‌ها که از گازهای سوزان، خاکستر و قطعات سنگ تشکیل شده بودند، هرچه را در مسیرشان قرار داشت، نابود کردند. فوران همچنین با سونامی‌های عظیم، زمین‌لرزه‌های شدید و بارش حجم انبوهی از خاکستر آتشفشانی همراه بود.

پژوهشگران برای بررسی سرنوشت ساکنان کیوشو پس از فاجعه، داده‌های باستان‌شناسی محوطه‌های مختلف جزیره را گردآوری و تحلیل کردند. نتایج نشان داد که برخلاف تصور گذشته، جمعیت شکارچی‌گردآورنده‌ی فرهنگ جومون به‌طور کامل از میان نرفته بود.

یافته‌ها نشان می‌دهند که فرضیه‌ی «آخرالزمان جومون» تا اندازه‌ای درباره‌ی جنوب و مرکز کیوشو درست بوده است. فوران کیکای-آکاهویا در این مناطق باعث کاهش شدید جمعیت و توقف طولانی‌مدت برخی فعالیت‌های فرهنگی شد، اما تأثیر آن در سراسر جزیره یکسان نبود.

یکی از روشن‌ترین شواهد ویرانی در محوطه‌ی باستان‌شناسی نومریکاوا به دست آمده است. باستان‌شناسان در لایه‌های خاک متعلق به پیش از فوران، تعداد زیادی ظرف سفالی کشف کرده‌اند. بااین‌حال، لایه‌ی ضخیمی از رسوبات آتشفشانی روی این آثار را پوشانده و در لایه‌های بالاتر، هیچ اثری از سفال‌های جدید دیده نمی‌شود. چنین الگویی نشان می‌دهد که سکونت در نومریکاوا پس از فوران متوقف شد و شواهدی از بازگشت ساکنان به این محل وجود ندارد.

اما آثار کشف‌شده در دیگر نقاط کیوشو، سرنوشت متفاوتی را برای بخشی از جمعیت جومون نشان می‌دهند. یکی از مهم‌ترین سرنخ‌ها، گوشواره‌های سنگی شکاف‌دار است. گوشواره‌های سنگی شکاف‌دار، زیورآلاتی معمولاً حلقه‌ای‌شکل بودند که از سنگ تراشیده می‌شدند و شکافی در یک سمت داشتند.

تغییر پراکندگی جغرافیایی این زیورآلات پس از فوران آتشفشان کیکای، سرنخی از مهاجرت احتمالی بازماندگان فرهنگ جومون به شمال جزیره‌ی کیوشو به دست داده است. نمونه‌های این زیورآلات پیش از فوران عمدتاً در جنوب کیوشو یافت می‌شوند، اما در آثار متعلق به دوره‌ی بلافاصله پس از فاجعه، در مناطق شمالی‌تر ظاهر می‌شوند و تعدادشان نیز افزایش می‌یابد.

به باور پژوهشگران، تغییر پراکندگی این گوشواره‌ها می‌تواند نشانه‌ی مهاجرت بازماندگان از جنوب به شمال باشد. به بیان دیگر، احتمالاً گروه‌هایی از مردم که پیش‌تر در نزدیکی آتشفشان زندگی می‌کردند، پس از جان‌به‌دربردن از فوران، سکونتگاه‌های خود را ترک کردند و به جوامع شمالی پیوستند.

مدل‌سازی جمعیتی پژوهشگران نیز از این فرضیه پشتیبانی می‌کند. نتایج نشان می‌دهد که برخلاف کاهش شدید جمعیت در جنوب و مرکز کیوشو، جمعیت سواحل شمالی پس از فوران همچنان افزایش یافت. مهاجرت بازماندگان جنوبی احتمالاً یکی از عواملی بود که به رشد سریع‌تر جمعیت در این منطقه کمک کرد.

ورود مهاجران به شمال کیوشو فقط ترکیب جمعیتی منطقه را تغییر نداد، بلکه بر روابط اجتماعی و شیوه‌های زندگی مردم نیز تأثیر گذاشت. ارتباط میان گروه‌های مختلف، زمینه را برای گسترش شبکه‌های اجتماعی و شکل‌گیری سنت‌های فرهنگی تازه فراهم کرد. یکی از نتایج این تحولات، ظهور سبک جدیدی از سفالگری بود که با نام «سنت سوباتا» شناخته می‌شود.

مجموع یافته‌ها نشان می‌دهد که فوران کیکای-آکاهویا سرنوشت یکسانی برای همه‌ی جوامع جومون رقم نزد. در جنوب و مرکز کیوشو، بسیاری از مردم جان باختند، سکونتگاه‌ها متروک شدند و برخی سنت‌های فرهنگی برای مدتی طولانی از میان رفتند. در مقابل، شمال جزیره شاهد افزایش جمعیت و گسترش فعالیت‌های فرهنگی بود.

به این ترتیب، فاجعه‌ای که زمانی تصور می‌شد به نابودی کامل شکارچی‌گردآورندگان کیوشو انجامیده است، در عمل به جابه‌جایی جمعیت و تغییر مسیر زندگی بازماندگان منجر شد. کسانی که توانستند از فوران جان سالم به در ببرند، با مهاجرت به شمال، بخشی از سنت‌های خود را حفظ کردند و در شکل‌گیری شیوه‌های تازه‌ی زندگی، سفالگری و شکار دریایی سهیم شدند.

پژوهش در ژورنال Science Advances منتشر شده است.