از خیابان تا صفحه‌ی خبر؛ خدمات شهری و رسانه‌ای چه وظیفه‌ای در برابر افراد نابینا دارند؟

صبح یک روز عادی، شهروندی نابینا از خانه بیرون می‌زند تا با اتوبوس به یکی از ادارات شهری برود، درخواستی را ثبت کند و در مسیر برگشت هم نگاهی به خبرهای روز بیندازد.

برنامه‌ی واقعاً ساده‌ای به نظر می‌رسد؛ چند دقیقه پیاده‌روی، ردشدن از یک چهارراه، سوارشدن به اتوبوس و پر کردن یک فرم. اما لابه‌لای همین قدم‌ها، انبوهی از جزئیات و نشانه‌ها جریان دارد که عابران دیگر با نگاهی گذرا آن‌ها را مشاهده می‌کنند؛ از محل ورود و سبزشدن چراغ گرفته تا شماره‌ی اتوبوس، نام ایستگاه، نوشته‌ی روی دستگاه و دکمه‌ی ارسال فرم.

هر کجا که طراحان این اطلاعات، جزئیات و نشانه‌ها را فقط برای چشم‌ها ساخته باشند، مسیر زندگی تغییر می‌کند. کاری روزمره به کلافی از سؤال‌ها و تردیدها تبدیل می‌شود و فرد برای عبور از مرحله‌ای که از همان ابتدا پتانسیل طراحی درست و دسترس‌پذیر را داشت، به کمک دیگران نیاز پیدا می‌کند.

مسئولیت واقعی شهر و رسانه، دقیقاً در همین شکاف پنهان میان «ارائه یک خدمت» و «امکان استفاده مستقل از آن» مشخص می‌شود.

عصای سفید از روز اول چیزی فراتر از ابزاری برای راه‌رفتن بود. ایده‌ی نخستین نمونه‌های عصای سفید به سال ۱۹۲۱ برمی‌گردد؛ زمانی که جیمز بیگز، عکاس نابینای بریتانیایی، برای آنکه رانندگان بهتر او را ببینند، عصایش را سفید کرد.

سال ۱۹۳۰، جورج بونَم، رئیس باشگاه لاینز شهر پئوریا در ایالت ایلینوی، مرد نابینایی را دید که با عصایی سیاه از خیابانی شلوغ رد می‌شد؛ عصایی که رانندگان به‌سختی آن را می‌دیدند.

بونَم پیشنهاد عصای سفید با نوک قرمز را مطرح کرد و شورای شهر پئوریا همان سال مصوبه‌ای گذراند که به دارندگان عصای سفید حق‌تقدم عبور می‌داد. سال ۱۹۶۴ لیندون جانسون، رئیس‌جمهور آمریکا ۱۵ اکتبر را روز ایمنی عصای سفید نامید و سال ۱۹۶۹ فدراسیون بین‌المللی نابینایان، که بعدها در اتحادیه‌ی جهانی نابینایان ادغام شد، همین تاریخ را جهانی کرد.

پس عصای سفید از ابتدا پیامی دوطرفه بود؛ نیمی از کارکردش به فرد نابینا کمک می‌کرد تا مسیرش را بشناسد و نیم دیگرش با شهر و شهروندان حرف می‌زد تا او را ببینند. پیامی ضمنی که می‌گفت: «من در مسیرم؛ حضورم را ببین و راه را امن نگه‌دار.» سؤال اصلی این گزارش، جواب شهر و رسانه‌ها به همین پیام است.

دسترس‌پذیری به زنجیره‌ای شباهت دارد که کیفیتش را ضعیف‌ترین حلقه تعیین می‌کند. به‌علاوه فراموش نکنیم افراد نابینا و کم‌بینا نیازهای یکسانی ندارند. بعضی کاربران برای خواندن از گفتار یا بریل کمک می‌گیرند؛ بعضی دیگر با بزرگ‌کردن متن، نور مناسب و تضاد بیشتر میان نوشته و پس‌زمینه راحت‌تر می‌خوانند. مسلما راه‌حلی واحد تمام این نیازها را پوشش نمی‌دهد.

حالا بیایید یک روز معمولی را دنبال کنیم؛ از در خانه تا سر کار، از باجه‌ی بلیت تا پرداخت قبض، و آخر شب، وقتی نوبت خبرها می‌رسد.

اولین حلقه سفر روزانه‌ای که در نظر گرفته‌ایم؛ پیاده‌روست. فرد نابینا مسیر را با نوک عصا و کف پا می‌خواند، مثل لبه‌ی جدول، تغییر جنس زمین، دیواری که سمت راستش امتداد دارد. هر مانعی که بی‌خبر سر راه سبز شود، این خوانش را به هم می‌ریزد.

بعضی موانع مثل تابلو، کیوسک یا تیر برقی وسط پیاده‌رو ثابت هستند و برخی موانع دیگر موقت‌اند، مانند موتور پارک‌شده، بساط دست‌فروش، شاخه‌ای که تا ارتفاع صورت پایین آمده، یا گودالی که برای لوله‌کشی کنده‌اند و فقط با یک نوار پلاستیکی دورش را گرفته‌اند. عصا زمین را می‌پاید و شاخه و تابلویی که هم‌قد سر آدم‌اند، از زیر دستش می‌گریزند.

وظیفه‌ی شهرداری از روز افتتاح پیاده‌رو تازه شروع می‌شود. هرس شاخه‌ها، جمع‌کردن موانع، محصور کردن اصولی حفاری‌ها و برخورد با اشغال معبر، بخشی از نگهداری همان مسیرند و به اندازه‌ی ساختنش اهمیت دارند.

کاشی‌های برجسته‌ای که امروز در پیاده‌روهای بیشتر شهرهای دنیا می‌بینیم، از دل رفاقت صمیمانه‌ای متولد شده‌اند. سال ۱۹۶۵ مهندسی ژاپنی به نام سِیئیچی میاکه، برای کمک به فردی که بینایی‌اش را از دست می‌داد، با پول خودش اولین نمونه‌ها را ساخت.

کاشی‌های میاکه با زبان ساده‌ای حرف می‌زنند. خطوط موازی می‌گویند «مستقیم برو، راه امن است» و برجستگی‌های نقطه‌ای یا سکه‌ای می‌گویند «بایست، چیزی عوض شده»، تغییری مثل رسیدن تقاطع، پله، لبه‌ی سکو یا پایان مسیر. زبانی گویا به شرطی که درست نوشته شود.

برخی از شهرهای ایران هم در سال‌های اخیر مسیرهای بساوایی و کف‌پوش برجسته‌ای را برای رفت‌وآمد نابینایان نصب کرده‌اند، هرچند مشکل به جزئیات کار برمی‌گردد. تکه‌های مسیر گاهی از هم جدا افتاده‌اند و فرد را وسط پیاده‌رو رها می‌کنند.

پژوهشی که در فصلنامه‌ی آرمانشهر منتشر شد، نشان می‌داد افراد نابینا درک متفاوتی از محیط شهری دارند و مشارکتشان در طراحی فضاهای عمومی می‌تواند مشکلاتی را آشکار کند که از دید طراحان بینا پنهان می‌مانند.

و بعد به مسئولیت شهروندان می‌رسیم. عضو هیئت‌مدیره‌ی انجمن نابینایان ایران پاییز پارسال گفت مغازه‌دارها جنسشان را روی این خطوط می‌چینند و موتورسوارها مسیرهای نابینایان را پارکینگ کرده‌اند، چون خیلی‌ها گمان می‌کنند نوارهای زرد صرفاً تزیینی‌اند.

بد نیست یادآوری کنیم که در زنجیره‌ی تردد افراد نابینا، کف‌پوش‌ها و کاشی‌هایی که نصب مناسبی ندارند، می‌توانند اعتماد فرد به مسیر هدایت را هم از بین ببرند.

پس از پیاده‌رو، چهارراه یکی از سخت‌ترین حلقه‌های زنجیره‌ی تردد نابینایان محسوب می‌شود. چراغ عابر با رنگ حرف می‌زند و نابینا باید از صدای ترافیک حدس بزند نوبت کیست. استرالیایی‌ها از سال ۱۹۸۴ برای این مشکل از سامانه صوتی لمسی ویژه‌ی عابر به نام PB/5 استفاده می‌کنند.

پیکانی برجسته روی دستگاه جهت عبور را نشان می‌دهد و هم‌زمان با صدا می‌لرزد تا پیام از راه لمس هم قابل‌دریافت باشد. دستگاه حتی صدای محیط را می‌سنجد و بلندی سیگنال را با شلوغی خیابان تنظیم می‌کند.

در بهترین حالت جای دکمه باید در همه‌ی تقاطع‌ها یکسان باشد، صدا فقط تا ابتدای همان گذرگاه برسد تا با صدای گذرگاه کناری قاطی نشود و مسیرهای بساوایی، فرد را دقیقاً به لبه‌ی همان خط عابر برساند.

فرض کنیم در صف اتوبوس ایستاده‌ایم؛ شماره‌ی خط را روی پیشانی یا بدنه‌ی اتوبوس می‌خوانیم و سوار می‌شویم. فرد نابینا، باید بفهمد اتوبوسی که ایستاده کدام خط را می‌رود، یا دو اتوبوس پشت‌سرهم رسیده‌اند یا یکی؟

پس از سوارشدن، اعلام صوتی به‌موقع و رسای ایستگاه بعدی نقش علائم خیابان را بازی می‌کند. راننده‌ای که وعده می‌دهد مقصد را خبر دهد، شاید گرفتار ترافیک، تعویض شیفت یا حواس‌پرتی شود. ولی سرویس عمومی باید مستقل از حافظه و لطف یک فرد کار کند.

در این بخش متروی تهران عملکرد امیدوارکننده‌ای دارد، قطارها به سامانه‌ی اعلام صوتی ایستگاه‌ها مجهزند و در برخی ایستگاه‌ها مسیرهای برجسته‌ی کف زمین به مسافران نابینا و کم‌بینا در جهت‌یابی کمک می‌کنند.

مدیر ارتباطات و امور بین‌الملل شرکت بهره‌برداری مترو تهران خرداد امسال گفت از مجموع ۱۶۳ ایستگاه، ۱۱۸ ایستگاه به مسیرهای بساوایی مجهز شده‌اند؛ رقمی معادل ۷۲ درصد ایستگاه‌ها. البته هنوز باید فکر کنیم اگر مسافری نابینا مقصدش یکی از ۴۵ ایستگاه دیگر باشد، چگونه سفرش را به پایان می‌برد.

و در نهایت رانندگان و متصدیان ایستگاه نیز باید برای کمک به مسافران نابینا آموزش ببینند و سازمان‌های حمل‌ونقل مسئول این آموزش‌اند. متصدیان باید کمک را پیشنهاد کنند و منتظر جواب بمانند. مسیر را با کلمات دقیق بگویند، مثلاً «سه قدم جلوتر، پله روبه‌پایین» به‌جای «اونجاست» و تصمیم مسافر را محترم بشمارند، حتی وقتی می‌گوید خودش از پسش برمی‌آید.

سال‌ها پیش برای پرداخت قبض‌ها باید در صف بانک می‌ماندیم و امروز می‌توانیم این کار را با چند لمس روی صفحه‌ی گوشی‌مان انجام دهیم. گذار دیجیتال به افراد نابینا امکان می‌دهد کاری که زمانی به همراه نیاز داشت، حالا در خانه و بی‌واسطه انجام دهند و حریم خصوصی‌شان هم حفظ شود؛ البته به این شرط که سایت یا اپلیکیشن با صفحه‌خوان سازگار باشد.

صفحه‌خوان نرم‌افزاری است که متن نوشته‌ها و اجزای صفحه را با صدای بلند می‌خواند یا به خروجی بریل تبدیل می‌کند و به کاربر اجازه می‌دهد با صفحه‌کلید یا حرکت انگشت میان اجزای صفحه جابه‌جا شود. اما برای اینکه صفحه‌خوان بتواند دکمه‌ها و بخش‌های تعاملی را شناسایی کند، طراحان سایت و اپلیکیشن باید نام و کارکرد آن‌ها را به‌درستی تعریف کرده باشند.

عنوان‌بندی منظم، توضیح جایگزین برای تصاویر معنادار، برچسب روشن فرم‌ها و امکان حرکت با صفحه‌کلید از معیارهای اولیه‌ای هستند که کنسرسیوم جهانی وب برای بررسی دسترس‌پذیری وب‌سایت‌ها معرفی می‌کند. برای کاربران کم‌بینا، تضاد رنگ مناسب، اندازه‌ی خوانا و امکان بزرگ‌کردن محتوا نیز اهمیت دارند.

خدمات دیجیتال باید در تمام مراحل دسترس‌پذیری‌شان را حفظ کنند. ممکن است کاربر فرم درخواست را بی‌دردسر پر کند، اما پشت یک کپچای تصویری بماند؛ یا پرداخت را انجام دهد، ولی رسید به‌صورت عکسی نامفهوم برای صفحه‌خوان ارائه شود. خدمتی را می‌توان دسترس‌پذیر نامید که کاربر از ورود تا دریافت کد پیگیری و دیدن نتیجه، همه را خودش انجام دهد.

بسیاری از اوقات اطلاعیه‌های شهری به شکل پوستر، فایل اسکن‌شده یا عکس در شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌شوند و لزوماً برای صفحه‌خوان قابل‌خواندن نیستند. بعضی ابزارها می‌توانند نوشته‌های داخل تصویر را استخراج کنند؛ اما این قابلیت هم احتمال خطا دارد.

وقتی خبر تعطیلی ایستگاه یا قطعی آب و برق داخل تصویر نوشته می‌شود، باید نسخه‌ی متنی همین اطلاعات را کنارش منتشر کرد. به‌علاوه توضیح جایگزین هم باید پیام واقعی تصویر را منتقل کند، نه اینکه فقط بنویسد «پوستر اطلاع‌رسانی».

در این میان بخشی از شهروندان، به‌ویژه سالمندانی که در سال‌های آخر عمر بینایی‌شان را ازدست‌داده‌اند، بی‌گوشی هوشمند یا اینترنت زندگی می‌کنند یا با فناوری راحت نیستند. خط تلفن پاسخگو و باجه‌ی حضوری با کارمند آموزش‌دیده، بخشی از همین زنجیره‌اند. وابسته‌کردن تمام خدمات به اپلیکیشن یا QR کد یعنی نادیده‌گرفتن گروهی از کاربران.

در ساختمان‌های عمومی نیز فرد نابینا باید بتواند مسیرش را پیدا کند و بدون وابستگی به دیگران از خدمات استفاده کند. پیداکردن در ورودی، رسیدن به باجه‌ی موردنظر و استفاده از آسانسور، همگی به امکاناتی مانند علائم لمسی، دکمه‌های برجسته و اعلام صوتی طبقات نیاز دارند.

سال گذشته موزه‌ی حیات‌وحش هفت‌چنار تهران سامانه‌ای ویژه‌ی نابینایان راه‌اندازی کرد؛ نمونه‌ای کوچک از اینکه یک مرکز فرهنگی می‌تواند تجربه‌اش را با صدا و لمس هم عرضه کند.

هانیه کلهر

فناوری برای همه، بدون استثنا؛ روز جهانی عصای سفید در زومیت

مطالعه '4

فرد نابینا به مقصد می‌رسد و گوشی‌اش را بیرون می‌آورد تا خبرهای روز مرور کند. صفحه‌خوان مقاله را خط‌به‌خط می‌خواند، نه یکجا. کاربران حرفه‌ای میان‌تیترها را مثل فهرست مرور می‌کنند و میان‌تیتری که فقط با بولدکردن حروف ساخته شده و ساختار واقعی عنوان را ندارد، این امکان را از کاربر می‌گیرد.

لینکی با عنوان «اینجا کلیک کنید» هم بیرون از جمله‌اش بی‌معنا می‌شود، درحالی‌که لینکی با عنوان «گزارش کامل بهزیستی» توضیح می‌دهد به کجا می‌رود. تصاویر اخبار و گزارش‌ها نیز نقشی کلیدی در انتقال مفاهیم ایفا می‌کنند. متن جایگزین یا Alt، توضیحی است که برای تصویر در کد صفحه ثبت می‌شود تا صفحه‌خوان بتواند آن را برای کاربر بخواند.

حاصل پژوهش او در قالب راهنمایی برای نوشتن متن جایگزین منتشر شد که احتمالا مطالعه‌ی آن برای بسیاری از تولیدکنندگان محتوا و مدیران وب‌سایت، مفید خواهد بود. فراموش نکنید که توضیح جایگزین عکس باید اطلاعات افزوده‌ی تصویر را منتقل کند.

تصور کنید یک رسانه تیتر و تمام اطلاعات خبر را داخل تصویری در اینستاگرام منتشر کند و در کپشن فقط یک ایموجی بگذارد. کاربری که با صفحه‌خوان اینستاگرام را مرور می‌کند، توضیح جایگزینی را که به‌صورت خودکار تولید می‌شود، می‌شنود، ولی لزوماً ماجرای خبر را نمی‌فهمد. نوشتن متن خبر در کپشن و پر کردن بخش متن جایگزینی که خود پلتفرم‌ها گذاشته‌اند، فقط چند ثانیه وقت می‌گیرد.

دسترس‌پذیرکردن محتوای ویدیویی ظرافت‌های خاص خودش را می‌طلبد. گاهی صدا واضح پخش می‌شود، اما نام مهمان برنامه، آمار کلیدی یا رویدادی مهم، تنها روی صفحه نقش می‌بندد. در چنین موقعیت‌هایی، توصیف شنیداری به کمک می‌آید و جزئیات بصری لازم را در مکث‌های مناسب، با صدا به مخاطب منتقل می‌کند.

نسخه‌ی صوتی مقاله راه دیگری برای دسترسی فراهم می‌کند، به‌شرط اینکه پیداکردن و کنترل پخش‌کننده‌ی صدا هم ممکن باشد. جمله‌های روشن و توضیح اطلاعاتی که فقط در تصاویر یا نمودارها آمده‌اند، نسخه‌ی صوتی را بهبود می‌دهند.

رسانه‌ها فراتر از دسترس‌پذیرکردن محتوا و ابزارها، در زمینه‌ی شیوه‌ی روایتگری‌شان درباره‌ی نابینایی هم مسئول‌اند؛ روایتی که به شکل مستقیم بر نگاه جامعه و حتی تصمیم‌گیری مدیران شهری و خدماتی اثر می‌گذارد. محدودکردن تصویر فرد نابینا به دو قطب قربانی نیازمند ترحم یا قهرمانی خارق‌العاده، واقعیت زندگی روزمره، تخصص و تجربه‌های متنوع این افراد را در سایه قرار می‌دهد.

در گزارش‌هایی که به موانع شهری و چالش‌های محیطی می‌پردازند، این خود افراد نابینا هستند که باید در جایگاه منبع اصلی و راوی نخست تجربه‌هایشان قرار بگیرند، تا جایی که صدای آن‌ها پیش از توضیحات مسئولان شنیده شود و محوریت گزارش را شکل دهد.

رویکرد تأثیرگذاری که می‌تواند جای سال‌ها کلیشه را بگیرد، حضور افراد نابینا در رسانه‌ها در جایگاه شخصیت‌های صاحب‌نظر است، آن‌هم نه در گزارش‌های مناسبتی.

اصول روزنامه‌نگاری حرفه‌ای نیز حکم می‌کند که در گزارش‌ها، زمانی به نابینایی یک فرد اشاره شود که ارتباط مستقیمی با موضوع خبر داشته باشد و درعین‌حال، خبرنگار باید ترجیح خود فرد را درباره‌ی چگونگی معرفی‌اش جویا شود.

رسانه‌ها می‌توانند به‌جای نصیحت و خطابه، روی آگاهی‌بخشی عملی نیز تمرکز بیشتری کنند. آن‌ها می‌توانند به‌روشنی برای عموم مردم توضیح دهند که چگونه کمک را پیشنهاد کنند و منتظر جواب بمانند، هنگام گفت‌وگو مستقیماً خود فرد را مخاطب قرار دهند نه همراهش را، پاسخ «نه، ممنون» را جدی بگیرند و پیش از عکس یا فیلم‌گرفتن از فرد نابینا برای یک گزارش، رضایتش را بپرسند؛ زیرا ندیدن دوربین، حق حریم خصوصی را از کسی سلب نمی‌کند.

بُعد دیگر رسالت رسانه‌ای، پیگیری مستمر عملکرد نهادهاست. معمولاً هر سال حوالی ۲۳ مهر، گزارش‌ها و اخبار زیادی با محوریت نابینایان منتشر می‌شوند، اما چه کسی باید نتیجه‌ی برنامه‌ها و وعده‌ها را دنبال کند؟

پروژه‌هایی مثل مسیرهای ویژه نابینایان یا رونمایی از اپلیکیشن و فناوری‌ای جدید، قدم اول محسوب می‌شوند و خبرنگار در گزارش بعدی، دوباره به سراغ سوژه می‌رود تا ببیند کاربران تا چه اندازه توانسته‌اند خدمات را به‌صورت کامل دریافت کنند و ایرادهای گزارش‌شده در چه بازه‌ی زمانی برطرف شده‌اند.

در پایان روز، فرد از همان مسیری به خانه برمی‌گردد که صبح طی کرده بود. هر یک از گام‌ها، نیازها و امکاناتی که سعی کردیم آن‌ها را کنار هم بگذاریم، به بودجه، استاندارد و قانون خاص خودش نیاز دارد و مهم‌تر اینکه منصفانه‌ترین ارزیابی را افرادی خواهند داشت که چالش‌ها و جاهای خالی فعلی را هر روز در زندگی‌شان تجربه می‌کنند.

فردا اگر در پیاده‌رو به نوار زرد رسیدید، کمی تأمل کنید. اگر می‌بینید موتوری رویش پارک شده یا جعبه‌ای رویش گذاشته‌اند، شما هم بخشی از جواب شهر به عصای سفید هستید. عصای سفید از حدود یک قرن پیش پیامش را تکرار می‌کند و حالا نوبت ماست که جواب بدهیم.