از برون‌گرایی تا وجدان‌مندی؛ شخصیت ما با افزایش سن دچار تغییرات ناملموس می‌شود

هراکلیتوس، فیلسوف یونان باستان، بیش از ۲۵۰۰ سال پیش می‌گفت هیچ انسانی نمی‌تواند دو بار در یک رودخانه قدم بگذارد؛ زیرا هم رودخانه و هم خود انسان در گذر زمان تغییر می‌کنند. اکنون، پژوهشی تازه نشان می‌دهد این ایده‌ی باستانی درباره‌ی شخصیت انسان هم تا حد زیادی درست است؛ چراکه ویژگی‌های شخصیتی ما در طول زندگی ثابت نمی‌مانند و به‌تدریج تغییر می‌کنند.

ممکن است تصور کنید شخصیت‌تان در میان فراز و نشیب‌های زندگی مثل لنگر ثابت باقی می‌ماند، اما مطالعه‌ای تازه نشان می‌دهد هسته‌ی شخصیت می‌تواند با افزایش سن به‌طور چشمگیری تغییر کند. به‌گزارش آی‌اف‌ال ساینس، روان‌شناسان دانشگاه زوریخ در سوئیس با انجام پژوهشی تازه، تلاش کردند به بحثی دیرینه درباره‌ی میزان ثبات یا تغییرپذیری شخصیت انسان پاسخ دهند.

روان‌شناسان برای مطالعه‌ی شخصیت انسان، اغلب از مدل پنج‌عاملی شخصیت (FFM) یا همان بیگ‌فایو (Big Five) استفاده می‌کنند که پنج ویژگی اصلی شامل طیف زیر را بررسی می‌کند:

• گشودگی به تجربه: میزان اشتیاق به ایده‌های نو و خلاقیت.
• باوجدانی: نظم، مسئولیت‌پذیری و وظیفه‌شناسی.
• برون‌گرایی: میزان تمایل به تعاملات اجتماعی و قاطعیت.
• سازگاری: سنجش مهربانی، نوع‌دوستی و توانایی همکاری.
• روان‌رنجوری: تجربه‌ی هیجانات منفی مانند اضطراب یا نوسانات خلقی.

مدل پنج‌عاملی شخصیت، با وجود برخی انتقادها، همچنان یکی از چارچوب‌های معتبر برای پژوهش درباره‌ی شخصیت انسان به شمار می‌رود. بااین‌حال، برخی پژوهش‌های پیشین نشان داده‌اند که این پنج ویژگی در آزمون‌هایی که در طول زندگی تکرار می‌شوند، کاملاً ثابت باقی نمی‌مانند. همین موضوع پرسشی اساسی را مطرح کرده است: آیا این تغییرات نشان‌دهنده‌ی ضعف و نامطمئن‌بودن آزمون‌های شخصیت هستند، یا اینکه شخصیت انسان برخلاف تصور قدیمی، آن‌قدرها هم ثابت و تغییرناپذیر نیست؟

در مجموع، بیشتر افراد ویژگی‌های پنج‌گانه‌ی بزرگ شخصیت را پایدارترین بخش زندگی خود می‌دانستند. آن‌ها می‌پذیرفتند که زندگی‌شان پر از فراز و نشیب، تغییرات و تجربه‌های متفاوت بوده است، اما باور داشتند هسته‌ی اصلی شخصیتشان در طول زمان ثابت باقی مانده است.

پژوهشگران بعدتر این برداشت‌ها را با داده‌های واقعی به‌دست‌آمده از چند پایگاه داده‌ی طولی بزرگ مقایسه کردند؛ داده‌هایی که ۱۶۶٬۹۷۱ نفر را در ایالات متحده، آلمان، استرالیا و هلند پوشش می‌داد. نتیجه، تصویری کاملاً متفاوت ارائه داد. داده‌ها نشان داد ویژگی‌های شخصیتی مردم به همان اندازه و حتی گاهی بیشتر از چیزهایی که معمولا انعطاف‌پذیرتر تصور می‌کنیم، مانند رضایت از زندگی، درآمد یا سلامت، تغییر می‌کنند.

ویژگی‌های شخصیتی افراد در طول زندگی دستخوش تغییر و نوسان می‌شوند، اما با فاصله‌گرفتن از تغییرات فردی، می‌توان الگوهای کلی‌تری را در میان جمعیت مشاهده کرد. براساس داده‌های پژوهش، سطح برون‌گرایی، روان‌رنجوری و گشودگی به تجربه به‌طور کلی از ۱۵ تا ۹۰ سالگی کاهش می‌یابد؛ در این میان، روان‌رنجوری بیشترین افت را نشان می‌دهد. در مقابل، توافق‌پذیری و وظیفه‌شناسی با افزایش سن روندی افزایشی دارند.

شاید این تغییرات از نظر شهودی هم قابل‌درک باشند. با افزایش سن و رسیدن به پختگی، بسیاری از افراد آرام‌تر، مسئولانه‌تر و منظم‌تر می‌شوند؛ اما در مقابل، تمایلشان به تجربه‌های تازه و تعاملات اجتماعی پرشور کاهش می‌یابد. بااین‌حال، یافته‌ها نشان می‌دهد بیشتر مردم این دگرگونی‌ها را چندان محسوس نمی‌دانند یا دست‌کم آن‌ها را تغییراتی بنیادی در هویت شخصی خود تلقی نمی‌کنند.

نتایج مطالعه در مجله‌ی کامونیکیشنز سایکولوژی منتشر شده است.