روایت کریس اسپینوزا؛ کارمند شماره ۸ که پنجاه سال در اپل ماند

یکی از چهارشنبه‌های سال ۱۹۷۶، پسرکی ۱۴ساله پس از زنگ پایان مدرسه سوار بر موتورسیکلت کوچکش شد و راه افتاد. کریس اسپینوزا هنوز گواهی‌نامه نداشت، هرچند مقصد هم فقط ۲٫۵ کیلومتر دورتر بود. او به سمت محل کار جدیدش می‌رفت؛ برای شغلی تقریباً بدون عنوان.

شرکتی که کریس برای رسیدن به آن ذوق داشت، خودش هنوز چندماهه بود. مشتریان کنجکاوی که وصف کامپیوترهای خانگی را می‌شنیدند، به آنجا می‌آمدند تا ببینند چنین دستگاهی اصلاً کار می‌کند یا نه. بعد به‌جای اینکه با مهندسی باتجربه مواجه شوند، پسری چهارده‌ساله را مقابلشان می‌دیدند که توضیح می‌داد با این جعبه چه کارهایی می‌توان کرد.

اکنون نیم‌قرن از آن روزهای گاراژ می‌گذرد و اسپینوزا در ۶۴سالگی، هنوز همان‌جا کار می‌کند؛ مردی که کارت پرسنلی‌اش عنوان سنگین و تاریخی کارمند شماره ۸ اپل را بر خود دارد.

اسپینوزا پیش از ورود به اپل، کامپیوترها را می‌شناخت. تابستان ۱۹۷۴، قبل از اینکه وارد دبیرستان هوم‌استد کالیفرنیا شود، در کلاس تابستانی کامپیوتر شرکت کرد؛ جایی که تجهیزات نسبتاً خوبی مثل چند مینی‌کامپیوتر HP و اتصال‌های تلفنی به سیستم اشتراکی Tymshare را در اختیارشان می‌گذاشت.

اسپینوزا بعدها در مصاحبه‌ی تاریخ شفاهی دانشگاه استنفورد گفت که در دوران مدرسه، بیسیک را به‌صورت خودآموز یاد گرفت و خیلی زود، از محدود بودن دسترسی‌اش به کامپیوتر مدرسه کلافه شد.

پیش از کریس دو دانش‌آموز دیگر به نام‌های استیو جابز و استیو وزنیاک در مدرسه هوم‌استد علاقه‌ی مشابهی به کامپیوترها نشان داده بودند. بعضی از معلمان مشترکی که هنوز آنجا تدریس می‌کردند، به اسپینوزا هشدار دادند دور این دو جوان دردسرساز خط بکشد؛ توصیه‌ای که البته نتیجه‌ی کاملاً معکوسی داد.

اسپینوزا اولین‌بار جابز را در فروشگاه Byte Shop دید؛ درست زمانی‌که جابز سرش با راه‌اندازی Apple I گرم بود؛ بُردی که برخلاف کامپیوترهای رایج، کاربر را مجبور نمی‌کرد برای هر فرمان ساده‌ای، کلیدهای صفر و یک را بالا و پایین کند. می‌توانستید صفحه‌کلیدی به آن وصل کنید و همه‌چیز را روی نمایشگر ببینید.

کریس نوجوان که تجربه‌ی کار با ترمینال‌های اشتراکی را داشت، به‌خاطر همین قابلیت شیفته‌ی دستگاه شد. جابز پای او را به جلسات Homebrew Computer Club باز کرد؛ محفلی که در آن مهندسان و علاقه‌مندان کامپیوتر ایده‌ها و برنامه‌ها و مدارهایشان را با هم شریک می‌شدند.

کریس هنوز سنش به رانندگی نمی‌رسید، پس گاهی مادرش او را به جلسات می‌رساند و خودش انتهای سالن می‌نشست و کتاب می‌خواند؛ بعدها هم وزنیاک رفت‌وآمد پسرک را به عهده گرفت. در آن جلسات، کریس کنار جابز، وزنیاک و رندی ویگینتون می‌نشست و صنعتی را تماشا می‌کرد که رشد آن پیش از ساخته‌شدن قواعدش آغاز شده بود.

طراحی، نمونه‌سازی و برنامه‌ریزی محصولات در مکان‌های دیگری انجام می‌شد و گاراژ بیشتر جایی برای گردهم‌آمدن، آزمایش دستگاه‌های آماده و تحویل سفارش‌ها بود. در واقع کریس به شبکه‌ی شلوغ و درهم‌ریخته‌ای از خانه‌ها، فروشگاه‌ها و باشگاه‌های کامپیوتری قدم گذاشت که هیچ‌کس نمی‌دانست کدام ایده‌اش پول‌ساز خواهد شد.

اسپینوزا کارش را با لحیم‌کاری یا ساخت قطعات آغاز نکرد. دسامبر ۱۹۷۶ از او خواستند نسخه‌ای از بیسیک را که قرار بود روی حافظه‌ی Apple II قرار بگیرد، تست کند. او برنامه‌هایی نوشت که رنگ‌ها و گرافیک دستگاه جدید را به رخ می‌کشید.

در آن دوران، اپل هیچ شباهتی به شرکت‌های عادی نداشت. مشتریان با دیدن آدرس شرکت در آگهی‌ها تصور می‌کردند که با دفتر فروش، مسئول پذیرش و نمایشگاه محصولات روبه‌رو می‌شوند؛ ولی وقتی در را باز می‌کردند، با صحنه‌ای مواجه می‌شدند که اسپینوزا آن را ترکیبی از «باغ‌وحش برانکس و بورس نیویورک» توصیف می‌کند.

مشتریان، فروشندگان قطعات، سرمایه‌گذاران و مهندسان هم‌زمان در رفت‌وآمد بودند؛ نیمی از فضا فرش داشت و نیم دیگر کف‌پوشی ساده و شش میز کار مهندسی.

اسپینوزا مارس ۱۹۷۷ رسماً به استخدام Apple Computer درآمد. وقتی مایکل اسکات، اولین مدیرعامل اپل، شروع به شماره‌گذاری کارمندان کرد، کریس هنوز در مدرسه بود. اسکات شماره‌ی ۷ را برداشت تا روی کارت پرسنلی‌اش شبیه مأمور ۰۰۷ باشد و شماره‌ی ۸ به نوجوانی رسید که دیرتر از همه آمد.

آن روزها شماره‌ی پرسنلی افتخاری نداشت. اپل تازه باید ثابت می‌کرد آدم‌های عادی بیرون از کلوب‌های مهندسی هم حاضرند برای خرید کامپیوتر پول خرج کنند. در نمایشگاه سال ۱۹۷۷، تیم تصمیم گرفت ظاهری حرفه‌ای از خود نشان دهد.

کریس با یک شلوار مخمل کبریتی نو در غرفه ایستاد و لحظه‌ای را تماشا کرد که مردم بالاخره فهمیدند می‌توانند یک کامپیوتر شخصی روی میز خانه‌شان داشته باشند؛ اما وقتی Apple II راهی بازار شد چالش دیگری سر برآورد. حالا کسی باید به افرادی که قبلاً کامپیوتر نداشتند، یاد می‌داد دستگاه چطور کار می‌کند.

اسپینوزا از کودکی خوب می‌نوشت. خودش می‌گوید در درس‌هایی مثل انشا که به هنر نوشتن بستگی داشت، نمرات خوبی می‌گرفت؛ ولی در حسابان نتایجش درخشان نبود؛ البته کدنویسی را خیلی دوست داشت؛ اما از توضیح‌دادن برنامه‌ها بیشتر لذت می‌برد.

در یکی از اولین نوشته‌های فنی‌اش بازی Breakout وزنیاک را خط‌به‌خط شرح داد. جف راسکین، مدیر انتشارات اپل، متن را دید و فکر کرد شاید بهتر باشد این بچه به‌جای کد زدن، درباره‌ی نرم‌افزارها بنویسد.

سال ۱۹۷۸، اسپینوزا دبیرستان را تمام کرد و راهی دانشگاه کالیفرنیا در برکلی شد. اپل را ترک نکرد؛ اما دیگر نمی‌توانست مانند گذشته تمام‌وقت در شرکت باشد. راسکین برای حفظ او پروژه‌ای دورکار به دستش سپرد. کریس باید برگه‌های پراکنده‌ای را که همراه Apple II عرضه می‌شد به دفترچه راهنمای کامپیوتر تبدیل می‌کرد.

اسپینوزا در سال اول دانشگاه، هفته‌ای ۲۰ تا ۳۰ ساعت روی پروژه کار کرد. حروف‌چینی کامپیوتری را یاد گرفت، متن و ساختار کتاب را از نو نوشت و در پایان ترم بیش از ۲۲۰ صفحه خروجی آماده‌ی چاپ تحویل داد. خودش بعدها می‌گفت هنوز نمی‌فهمد چگونه هم کتاب را تمام کرده و هم درس‌هایش را پاس کرده است.

هفته‌ی آخر پروژه تقریباً بدون خواب گذشت. آزمایشگاه کامپیوتر برکلی از ساعت دو تا شش صبح برای پشتیبان‌گیری تعطیل می‌شد. اسپینوزا در همان فاصله‌ی کوتاه می‌خوابید؛ گاهی روی مبل‌های خوابگاه و گاهی روی نیمکت‌های سنگی پارک استرابری کنیون. با روشن‌شدن هوا دوباره به آزمایشگاه برمی‌گشت.

پروژه‌ی دفترچه‌راهنما، مسیر حرفه‌ای‌اش را روشن ساخت. اسپینوزا فهمید که نویسنده‌ی فنی صرفاً مترجم کارهای مهندس نیست؛ اگر نویسنده نتواند سازوکار محصولی را به‌سادگی توضیح دهد، احتمالاً طراحی محصول مشکلاتی ریشه‌ای دارد.

سال ۱۹۸۱، استیو جابز از اسپینوزا خواست دانشگاه را رها کند و تمام‌وقت به تیم مکینتاش بپیوندد. به عقیده‌ی جابز اسپینوزا می‌توانست هروقت که بخواهد درسش را تمام کند؛ ولی فقط یک‌بار فرصت داشت در ساخته‌شدن مکینتاش سهمی داشته باشد.

کریس پیشنهاد را پذیرفت، مدرک لیسانس را رها کرد و در ۲۰سالگی مسئول مستندسازی مکینتاش شد؛ زمانی که کل تیم مک فقط شش یا هفت نفر بودند. جابز از ابتدا دستور عجیبی به او داد و گفت اسپینوزا باید در بهترین حالت خودش را از کار بیکار کند. اگر رابط کاربری خوب طراحی شود، کاربر باید بدون خواندن دفترچه‌ای بفهمد با دستگاه چه کند.

با فلسفه‌ی جابز، مستندسازی به انتهای خط تولید موکول نشد. نویسندگان از همان روزهای اول کنار برنامه‌نویسان نشستند. آن‌ها باید رابط‌ها و فرمان‌هایی را توضیح می‌دادند که گاهی هنوز وجود خارجی نداشتند.

کارولین رز، مسئول مستندات فنی، بارها از اندی هرتزفلد برنامه‌نویس ارشد مک می‌خواست بخشی از نرم‌افزار را دوباره توضیح دهد. پرسش‌هایش ادامه پیدا می‌کرد تا جایی که هرتزفلد متوجه می‌شد مسئله با توضیح بیشتر حل نمی‌شود. او باید نرم‌افزار را از نو طراحی می‌کرد. روز بعد با سازوکاری ساده‌تر برمی‌گشت و این بار نوشتن راهنما هم آسان‌تر می‌شد.

اسپینوزا کار نوشتن راهنما را نوعی روزنامه‌نگاری تحقیقی می‌دانست. اطلاعات آماده‌ای وجود نداشت؛ نویسنده باید میان جنجال مهندسان، نسخه‌های ناتمام و تصمیماتی که هر روز تغییر می‌کردند کاوش می‌کرد تا بفهمد محصول نهایی چیست. دفترچه راهنما هم باید حدود شش هفته زودتر از نرم‌افزار آماده می‌شد، چون چاپ بیشتر از تکثیر دیسک زمان می‌برد. نویسندگان ناچار بودند درباره‌ی آینده‌ای بنویسند که هنوز قطعی نشده بود.

یکی از ماندگارترین داستان‌های تاریخ مک در همین شرایط رقم خورد. فوریه‌ی ۱۹۸۲، اسپینوزا برای یادگیری قابلیت‌های گرافیکی QuickDraw، یک ماشین‌حساب گرافیکی ساخت. جابز طرح را دید و از رنگ پس‌زمینه، ضخامت خطوط و اندازه‌ی دکمه‌ها ایراد گرفت. اسپینوزا تغییرات را اعمال کرد؛ اما جابز باز هم راضی نشد.

جابز حدود ده دقیقه با گزینه‌ها بازی کرد تا به ترکیب ایده‌آلش رسید. همان ظاهر، با تکمیل بخش محاسباتی توسط دان دنمن، بیش‌از ۱۵ سال در سیستم‌عامل مک باقی ماند. اندی هرتزفلد ماجرای ماشین‌حساب را نمونه‌ای از کمال‌گرایی جابز می‌دانست؛ ولی در این میان اسپینوزا انتقادی مبهم را به مجموعه‌ای از گزینه‌های روشن و قابل آزمایش تبدیل کرد.

اسپینوزا برای اینکه بهترین کارش را در تیم مک ارائه دهد، نویسندگانی استخدام کرد که از زاویه‌دید کاربران معمولی به دستگاه نگاه می‌کردند. او ساختار راهنماها را شبیه مجلات جذاب طراحی کرد و آموزش‌ها را بارها روی کاربران واقعی آزمود. کریس باور داشت کیفیت رابط و کیفیت توضیحات، دو روی یک سکه‌اند.

مکینتاش در ژانویه‌ی ۱۹۸۴ عرضه شد. روایات عمومی تاریخ فناوری معمولاً از اینجا مستقیماً به نبرد جنجالی جابز و جان اسکالی می‌پرند؛ اما زندگی حرفه‌ای اسپینوزا خطی و یکدست نبود. او پس از مک، برای مدتی طولانی از مستندسازی و حتی مهندسی فاصله گرفت.

در تجدید ساختار بزرگ سال ۱۹۸۶، کریس مدیر بازاریابی محصول شد و حدود یک دهه در این حوزه ماند. بعدها System 7 را معرفی کرد و با پروژه‌های خلاقانه‌ای مثل HyperCard درگیر شد؛ نرم‌افزاری انقلابی که به کاربران اجازه می‌داد متن، تصویر و پیوندها را در مجموعه‌ای از «کارت‌ها» کنار هم بگذارند و ابزارهای تعاملی بسازند.

تغییر مسیر اسپینوزا راز واقعی بقای او در اپل را فاش می‌کند. وقتی شرکت به مدیر محصول نیاز داشت، وارد بازاریابی شد. وقتی دوباره به مهندسی احتیاج پیدا کرد، به مهندسی برگشت و بعدها روی پروژه‌ی Kaleida و فناوری‌های اسکریپت‌نویسی اپل کار کرد.

بعضی از پروژه‌های کریس موفق شدند و برخی همکاری‌های پرهزینه‌ی دهه‌ی ۱۹۹۰، زیر فشار رقابت و آشفتگی مدیریتی از میان رفتند؛ البته همه‌ی تغییر مسیرها انتخاب‌هایی آزاد و خوشایند نبودند. سال ۱۹۸۵ هیئت‌مدیره‌ی اپل از اسکالی حمایت کرد و جابز اخراج شد. وزنیاک هم کمی پیش‌تر کار روزانه‌اش در اپل را کنار گذاشته بود. اسپینوزا ماند؛ اما نه به این دلیل که به آینده‌ی اپل مطمئن بود.

در نیمه‌ی نخست دهه‌ی ۱۹۹۰، اپل به ورطه‌ی آشفتگی افتاد. شرکت می‌خواست با تنوع محصول سهم بیشتری از بازار را به دست آورد؛ ولی فقط هزینه‌های انبارداری و تولیدش بالا می‌رفت. تا سال ۱۹۹۶ ده‌ها مدل مک با نام‌ها و مشخصاتی نزدیک به هم در بازار عرضه می‌شد که حتی فروشندگان هم تفاوتشان را نمی‌دانستند.

یکی از مدیران بعدها گفت که سابقه‌ی کریس آن‌قدر طولانی شده بود که اخراج و پرداخت سنوات و مزایای او، هزینه‌ی زیادی روی دست شرکت می‌گذاشت.

اسپینوزا بی‌تردید عاشق اپل بود؛ ولی صرفاً به‌خاطر آرمان و وفاداری در این شرکت نماند. عواملی مانند جایگاه منعطف، شبکه‌ی عمیق روابط، بهره‌مندی از سهام طرح Woz Plan که وزنیاک به کارمندان قدیمی اختصاص داد و حتی همان هزینه‌ی بالای اخراج، همگی مانع از این شدند که شرکت را ترک کند.

در پایان سال ۱۹۹۶ اپل برای یافتن سیستم‌عامل آینده‌اش شرکت NeXT را خرید. این معامله فناوری NeXT را به اپل آورد و استیو جابز را نیز پس از یازده سال دوری به خانه بازگرداند.

اسپینوزا انتظار داشت همان جابز جوان را ببیند؛ مدیری الهام‌بخش که هم‌زمان می‌توانست زندگی اطرافیانش را جهنم کند؛ اما مارس ۲۰۲۶ در رویداد پنجاه‌سالگی اپل در موزه‌ی تاریخ کامپیوتر، برداشتش را در سه کلمه خلاصه کرد: «جابز یاد گرفته بود.»

جابز هنوز سخت‌گیر و بی‌رحم بود؛ اما حالا بهتر می‌دانست چگونه شرکت را اداره کند. اپل ده‌ها مدل سردرگم‌کننده را کنار گذاشت و محصولاتش را به چهار گروه اصلی محدود کرد. فناوری NeXT بستر Mac OS X شد و سپس آی‌مک، آی‌پاد و آیفون دنیای تکنولوژی را تکان دادند.

ژانویه‌ی ۲۰۰۷، وقتی جابز آیفون را معرفی کرد، اسپینوزا هم مثل خیلی از قدیمی‌های اپل نمی‌دانست این جعبه‌ی جادویی تا کجا پیش خواهد رفت. چیزی که قدرت آیفون را برایش روشن کرد، نه آمار فروش بود، نه تحلیل بازار؛ بلکه پس از پایان مراسم، همسرش پیامی دوکلمه‌ای برایش فرستاد: «یکی می‌خواهم.» اسپینوزا می‌گوید همان پیام به او فهماند که اپل دوباره چیزی ساخته است که مردم پیش از شنیدن مشخصات فنی، با تمام وجود خواهانش هستند.

جابز در سال ۲۰۱۱ درگذشت؛ اما اسپینوزا باز هم نرفت و در دوران تیم کوک، روی پروژه‌های ویژه‌ای کار کرد. Family Sharing یکی از مهم‌ترین پروژه‌های جدید او محسوب می‌شد؛ قابلیتی که به اعضای خانواده اجازه می‌داد خریدهای دیجیتال، حساب‌های کودکان و بخشی از اطلاعات و اشتراک‌هایشان را مدیریت کنند.

Family Sharing فرسنگ‌ها با برنامه‌های بیسیک سال ۱۹۷۶ فاصله داشت؛ اما اسپینوزا درست مثل قدیم می‌خواست یک فناوری پیچیده، برای خانواده‌ای که حوصله خواندن راهنما ندارد، ساده و قابل‌فهم باشد. پس از آن هم مسیرش به پروژه‌های Apple TV و tvOS رسید.

نوجوانی که زمانی طرز کار کامپیوتر را روی میز برای مشتریان توضیح می‌داد، حالا در توسعه‌ی نرم‌افزاری مشارکت دارد که تصویر و برنامه را به تلویزیون خانه‌ها می‌برد.

کریس اسپینوزا طی پنج دهه بدون هیچ گسستی در اپل کار کرد و کارت پرسنلی‌اش حالا خلاصه‌ای از تاریخ یک امپراتوری را بازگو می‌کند.

اسپینوزا نگاه بی‌قیدوشرطی به دنیای تکنولوژی ندارد. او از شرکت‌هایی انتقاد می‌کند که بنیان‌گذارانشان می‌خواهند نسخه‌ی دیگری از جابز باشند؛ وزنیاک خودشان را پیدا کنند، سرمایه به دست آورند و قبل از ترکیدن حباب بعدی از بازار خارج شوند.

حس کارمند شماره‌هشت نسبت به بقای اپل صرفاً در قالب مدح و ستایش بیان نمی‌شود. وقتی از او پرسیدند در طول همه‌ی این سال‌ها، چه چیزی در اپل تغییر نکرده است، پاسخ داد: «ترس و غرور». ترس از این‌که رقبا سریع‌تر حرکت کنند و غرور انجام‌دادن کارها به شیوه‌ای متفاوت.

اسپینوزا زمانی که به اخراج و آینده‌ی نامعلوم فکر می‌کرد، با خودش گفت: «وقتی چراغ‌ها را روشن کردیم اینجا بودم؛ شاید بهتر باشد تا وقتی خاموششان می‌کنیم هم بمانم.» و چراغ‌ها هنوز روشن‌اند.