انسان راست‌قامت احتمالاً حدود دو میلیون سال پیش از آتش استفاده می‌کرد

آتش احتمالاً یکی از بنیادی‌ترین اختراعات تاریخ بشر است. آتش پختن غذا را ممکن ساخت، تاریکی را پس زد، حیوانات درنده را دور نگه داشت و گرمای ضروری را در شب‌های سرد فراهم کرد. کاربرد آتش برای مدیریت محیط، ساخت ابزارهای سنگی و ذوب فلزات را نیز باید به این فهرست افزود؛ دستاوردهایی که مسیر تمدن انسان را شکل دادند.

اما آتش برای اولین بار چه زمانی در دستان نیاکان انسان شعله‌ور شد؟ پاسخ به این پرسش همچنان موضوع پژوهش‌های فعال در حوزه‌ی دیرین‌انسان‌شناسی است. بر اساس شواهد موجود تاکنون، کنترل آگاهانه‌ی آتش توسط انسان‌های اولیه به دست‌کم یک میلیون سال پیش بازمی‌گردد. اما شواهد کشف‌شده در پژوهشی تازه این زمان را به‌طرز چشمگیری به عقب رانده است.

قدیمی‌ترین شواهد شناخته‌شده‌ی موجود از استفاده از آتش، نشان می‌دهد که انسان‌تبار «هومو ارکتوس» یا انسان راست‌قامت، احتمالاً حدود ۱٫۷۹ میلیون سال پیش آتش را به درون پناهگاه‌ها منتقل می‌کرده است. این نتیجه که از بررسی‌های تازه در غار واندرورک در آفریقای جنوبی به دست آمده، زمان آغاز تعامل انسان با آتش را به‌طور قابل توجهی عقب‌تر می‌برد.

در برخی محوطه‌های دیگر، مانند غار سوارتکرانس در آفریقای جنوبی و کوبی فورا در کنیا نیز شواهدی وجود دارد که احتمال استفاده از آتش تا حدود ۱٫۵ میلیون سال پیش را مطرح می‌کند، هرچند این دیدگاه هنوز مورد پذیرش همه پژوهشگران نیست. در مجموع، در این بازه‌ی زمانی هیچ نشانه‌ای از اجاق‌های ساخته‌شده در آفریقا دیده نمی‌شود، یعنی گونه‌هایی مانند انسان راست‌قامت هنوز قادر به روشن کردن آتش به شکل منظم و برنامه‌ریزی‌شده نبوده‌اند.

به‌گزارش آی‌اف‌ال‌ساینس، پژوهشگران در مطالعه‌ی تازه با بازبینی استخوان‌های جانوری سوخته در غار واندرورک و به‌کارگیری روشی نوین، آثار آتش را با دقت بیشتری شناسایی کردند. این روش مبتنی بر بررسی ویژگی‌های لومینسانس استخوان و طیف‌سنجی فروسرخ تبدیل فوریه (FTIR) است. نتایج نشان داد بقایای تعداد زیادی از پستانداران کوچک در لایه‌های ۱۰ و ۱۱ غار در معرض حرارت شدید قرار گرفته‌اند. از آنجایی که لایه ۱۱ بین ۱٫۰۷ تا ۱٫۷۹ میلیون سال قدمت دارد، استفاده از آتش در این غار بسیار زودتر از برآوردهای پیشین رخ داده است.

مایکل چازان، استاد دانشگاه تورنتو و یکی از نویسندگان پژوهش، توضیح می‌دهد که با توجه به ظهور انسان راست‌قامت در زمانی حدود ۱٫۸ میلیون سال پیش و تداوم حضور این گونه تا حدود ۵۰۰هزار سال پیش، همچنین وجود شواهد استفاده از آتش در حدود یک میلیون سال پیش، منطقی است که استفاده از آتش بخشی از سازگاری‌های رفتاری این انسان‌تباران در دوره‌های بسیار قدیمی‌تر نیز بوده باشد.

چازان همچنین تأکید کرده است که در این مرحله، هنوز روشن کردن آتش به‌صورت منظم و عمدی بخشی از رفتار انسان نبوده و آنچه در واندرورک دیده می‌شود بیشتر به انتقال شعله‌های ناشی از آتش‌سوزی‌های طبیعی، مانند آتش‌های ایجادشده بر اثر صاعقه به داخل غار و حفظ کوتاه‌مدت آن‌ها مربوط می‌شود.

با وجود فقدان شواهد مستقیم از پخت‌وپز در داخل غار، هم‌زمانی استخوان‌های سوخته با ابزارهای سنگی آشولی که معمولاً به انسان راست‌قامت نسبت داده می‌شوند، نشان می‌دهد این انسان‌تباران در شکل‌گیری آثار کشف‌شده نقش داشته‌اند. همچنین، تمام نشانه‌های احتراق در فاصله‌ای بیش از ۳۰ متری از دهانه‌ی غار یافت شده؛ فاصله‌ای که رسیدن آتش طبیعی به غار را تقریباً ناممکن و احتمال دخالت مستقیم انسان را تقویت می‌کند.

پژوهشگران در جمع‌بندی خود تأکید می‌کنند که تکرار الگوی حرارتی در مکان‌ها و دوره‌های زمانی مختلف، در کنار شواهد باستان‌شناسی گسترده‌تر، از ورود هدفمند آتش به داخل غار توسط انسان‌تباران آشولی، به‌ویژه انسان راست‌قامت، در بیش از یک مقطع زمانی پشتیبانی می‌کند.

برخی پژوهشگران نیز معتقدند اگر تاریخ‌گذاری ۱٫۸ میلیون ساله و به‌ویژه فرضیه انتقال عمدی آتش به داخل غار تأیید شود، با نقطه عطفی در تاریخ دوران باستانی پیشاتاریخ روبه‌رو خواهیم بود که می‌تواند مسیر حوزه را تغییر دهد. پیش از این مطالعه، هیچ شواهدی از به‌کارگیری آتش به‌دست انسان با چنین قدمتی شناخته نشده بود.

یافته‌ها در مجله‌ی PLOS One منتشر شده است.