تاکنون چند نسل انسان روی زمین زندگی کرده‌اند؟

بسیاری از افراد چه با استفاده از اسناد خانوادگی، آزمایش‌های DNA یا وب‌سایت‌های شجره‌نامه، می‌توانند تاریخچه خانواده‌ی خود را در نسل‌های گذشته دنبال کنند. رکورددار طولانی‌ترین شجره‌نامه دنیا، کنفوسیوس، فیلسوف چینی است که بین سال‌های ۵۵۱ تا ۴۷۹ پیش از میلاد زندگی می‌کرد. شجره‌نامه کنفوسیوس بیش از ۸۰ نسل، از نیاکانش در قرن هشتم پیش از میلاد تا نوادگان زنده امروزی‌اش را در بازه‌ای به طول تقریباً سه‌هزار سال دربرمی‌گیرد.

اما گونه ما با نام علمی هومو ساپینس براساس تاریخ‌گذاری علمی قدیمی‌ترین فسیل‌های شناخته‌شده، حدود ۳۰۰هزار سال قدمت دارد. اگرچه این عدد در مقیاس تاریخ زمین بسیار کوتاه به نظر می‌رسد، همین بازه زمانی، هزاران نسل از انسان‌ها را دربرمی‌گیرد. بنابراین، اگر به‌عنوان یک گونه به گذشته‌ی خود نگاه کنیم، تا به امروز دقیقاً چند نسل را پشت سر گذاشته‌ایم؟

برای پاسخ به این سؤال که دقیقاً چند نسل انسان تاکنون وجود داشته، دانشمندان از مفهومی کلیدی به نام «فاصله نسلی» یا «طول نسل» استفاده می‌کنند. طول نسل به‌طور ساده به میانگین سنی گفته می‌شود که افراد در آن صاحب فرزند می‌شوند. این عدد در انسان‌ها ثابت نیست و بسته به زمان، فرهنگ، شرایط اجتماعی و حتی زیست‌شناسی می‌تواند تغییر کند. برای مثال، در برخی دوره‌های تاریخی افراد در سنین پایین‌تر فرزنددار می‌شدند و در دوره‌های جدیدتر این سن افزایش یافته است.

براساس داده‌های ژنتیکی و جمعیت‌شناسی، در انسان‌های امروزی طول نسل معمولاً بین ۲۵ تا ۳۰ سال درنظر گرفته می‌شود. در برخی مطالعات حوزه جامعه ژنتیکی، مانند پژوهش‌هایی که روی داده‌های تاریخی و ژنتیکی ایسلند انجام شده، میانگین طول نسل حدود ۳۰٫۳ سال برآورد شده است. در مطالعه‌ای دیگر که الگوهای فرزندآوری زنان اروپایی بین سال‌های ۱۹۶۰ تا ۲۰۰۰ را بررسی کرده، عددی نزدیک به ۲۹٫۱ سال برای طول نسل به دست آمده است.

در آن پژوهش، دانشمندان به جای تکیه بر اسناد تاریخی، الگوهای تغییرات ژنتیکی در DNA انسان‌ها را بررسی کردند. ایده اصلی این بود که سن والدین هنگام فرزندآوری، بر نوع جهش‌های ژنتیکی منتقل‌شده به نسل بعدی تأثیر می‌گذارد و با بررسی این الگوها در طول زمان، می‌توان میانگین سن تولیدمثل در دوره‌های مختلف تاریخی را تخمین زد.

هان و همکارانش داده‌های مطالعه‌ای دیگر (منتشرشده در سال ۲۰۲۰ در مجله PLOS Biology) را نیز بررسی کردند که زمان شکل‌گیری میلیون‌ها جهش ژنتیکی را در ژنوم انسان‌های امروزی تخمین زده بود. ترکیب این دو مجموعه داده به آن‌ها امکان داد تا تغییرات طول نسل را در طول حدود ۲۵۰هزار سال بازسازی کنند.

نتیجه تحلیل نشان داد طول نسل در طول تاریخ انسان مدرن تغییر کرده، اما میانگین آن حدود ۲۶٫۹ سال بوده است. براساس این عدد، اگر ۳۰۰هزار سال از تاریخ انسان‌های مدرن را بر آن تقسیم کنیم، نتیجه تقریباً ۱۱٬۱۵۲ نسل انسان خواهد بود.

البته همه دانشمندان بر سر یک عدد دقیق توافق ندارند. برخی پژوهشگران مانند موئیسس کول ماکیا، زیست‌شناس تکاملی و متخصص ژنتیک جمعیت در مؤسسه زیست‌شناسی تکاملی در بارسلونا معتقدند بهتر است به جای عددی ثابت، یک بازه در نظر گرفته شود. او پیشنهاد می‌کند طول نسل انسان در طول تاریخ می‌تواند بین حدود ۲۴٫۶ سال (مشابه شامپانزه‌ها) تا حدود ۳۰ سال در نوسان بوده باشد.

شامپانزه‌ها که یکی از نزدیک‌ترین خویشاوندان زنده انسان هستند، طول نسلی حدود ۲۴٫۶ سال دارند. از آنجا که انسان و شامپانزه‌ها از یک نیای مشترک در دوره میوسن، در حدود ۵ تا ۲۳ میلیون سال پیش منشعب شده‌اند، مقایسه آن‌ها می‌تواند دیدی کلی از محدوده طبیعی طول نسل در نخستی‌سانان ارائه دهد.

در مجموع، چه بر اساس مدل‌های دقیق ژنتیکی و چه بر اساس برآوردهای محافظه‌کارانه، نتیجه کلی یکسان است: انسان‌های امروزی در طول تاریخ خود چیزی در حدود ۱۰ تا ۱۲هزار نسل را پشت سر گذاشته‌اند. این عدد نشان می‌دهد که اگرچه تاریخ گونه ما از نظر زمانی نسبتاً کوتاه است، از نظر زنجیره نسل‌ها، تاریخی بسیار طولانی و پیچیده پشت سر دارد.