چرا تقریباُ ۹۰ درصد انسانها راستدست هستند؟ دانشمندان احتمالاً پاسخ را یافتهاند
گرچه چهرههای مشهوری مانند جیمی هندریکس با دست چپ گیتار مینواختند و شخصیت ند فلندرز در مجموعه تلویزیونی سیمپسونها فروشگاهی مخصوص چپدستها افتتاح کرده بود، واقعیت این است که حدود ۹۰ درصد انسانها راستدست هستند. اکنون گروهی از پژوهشگران با بررسی رفتار گونههای مختلف نخستیسانان به این نتیجه رسیدهاند که شاید دو ویژگی مهم انسانی، یعنی راه رفتن روی دو پا و تکامل مغزهای بزرگ، نقش اصلی را در شکلگیری این برتری دست راست ایفا کرده باشند.
پژوهشگران دادههای مربوط به ۲۰۲۵ میمون از ۴۱ گونه مختلف را بررسی کردند تا ببینند ترجیح استفاده از یک دست تا چه اندازه در میان نخستیسانان رایج است. این ویژگی که در علوم اعصاب و رفتارشناسی جانبیشدن (lateralization) نامیده میشود، به این معناست که یک سمت بدن یا یکی از نیمکرههای مغز در انجام برخی وظایف تخصص بیشتری پیدا میکند. راستدستی و چپدستی از شناختهشدهترین نمونههای این پدیده هستند.
پژوهشگران میگویند ویژگی راست دستی احتمالاً با راه رفتن روی دو پا و بزرگتر شدن مغز انسان ارتباط دارد
به گزارش آیافال ساینس، نتایج نشان داد برخی گونهها، مانند میمونهای عنکبوتی و لنگورها، نیز تا حدی تمایل به استفاده بیشتر از یک دست دارند، اما شدت این ترجیح در انسان بسیار بیشتر از هر نخستیسان دیگری است. پژوهشگران میگویند انسان از این نظر یک «استثنای تکاملی» محسوب میشود، زیرا وابستگی شدید ما به یک دست، غیرعادی به نظر میرسد.
با این حال، زمانی که پژوهشگران دو عامل مهم یعنی اندازه مغز و نسبت طول بازوها به پاها را وارد تحلیل کردند، این تفاوت عجیب تا حد زیادی قابل توضیح شد. در این مطالعه از شاخصی به نام «شاخص بیناندامی» استفاده شد که نسبت طول دستها و پاها را اندازهگیری میکند. در انسانها پاها نسبت به بازوها بلندتر هستند؛ ویژگی که ارتباط مستقیم با توانایی راه رفتن روی دو پا دارد. درمقابل، بسیاری از میمونهای بدون دم بازوهای بلندتری دارند که برای بالا رفتن از درختان و حرکت میان شاخهها مناسبتر است.
- راستدستی یا چپدستی؟ پروتئین موجود در سلولهای رویان تصمیم میگیرد23 فروردین 03مطالعه '2
- نیمکره چپ و راست مغز چه وظایفی دارند؟23 بهمن 01مطالعه '5
- چرا برخی افراد نمیتوانند راست را از چپ تشخیص دهند27 دی 01مطالعه '7
پژوهشگران میگویند وقتی نیاکان انسان روی دو پا راه رفتند، دستها دیگر برای حرکت کردن لازم نبودند و آزاد شدند تا کارهای دیگری انجام دهند. این تغییر به انسانها اجازه داد از دستهایشان برای ساخت ابزار، انجام حرکات دقیق و کارهای پیچیده استفاده کنند. در نتیجه، قویتر و ماهرتر شدن یک دست میتوانست کارها را سریعتر و بهتر پیش ببرد. به زبان ساده، وقتی دستها از وظیفه راه رفتن آزاد شدند، انسانها توانستند از آنها برای کارهای ظریفتری مثل ساخت ابزار سنگی، نوشتن، نقاشی و کار با ابزارهای پیچیده استفاده کنند.
بزرگتر شدن مغز انسان در طول تکامل احتمالاً باعث شده بخشهای مختلف مغز وظایف تخصصیتری پیدا کنند. مغز از دو نیمکره تشکیل شده و هرکدام کارهای متفاوتی انجام میدهند. مثلاً در بیشتر مردم، نیمکره چپ در زبان و کنترل حرکات دقیق دست راست نقش مهمی دارد. دانشمندان فکر میکنند هرچه مغز انسان پیچیدهتر شد، این تقسیم وظایف هم بیشتر شد و به همین دلیل ویژگیهایی مثل راستدستی پررنگتر شدند.
پژوهشگران دادههای فسیلی مربوط به انسانتباران باستانی را نیز تحلیل کردند. آنها با استفاده از اطلاعات مربوط به اندازه مغز و نسبت اندامها در گونههای منقرضشده توانستند شدت احتمالی راستدستی را در آنها شبیهسازی کنند. نتایج نشان داد در انسانتباران اولیه مانند آردیکپی (Ardipithecus) و استرالوپیتکوس (Australopithecus)، راستدستی احتمالاً چندان قوی نبوده است. این گونهها اگرچه تا حدی روی دو پا حرکت میکردند، اما بسیاری از ویژگیهای مناسب برای زندگی درختی را حفظ کرده بودند.
دانشمندان هنوز دقیقاً نمیدانند چرا بخشی از انسانها همچنان چپدست هستند
با بزرگتر شدن مغز در گونههای بعدی انسان، راستدستی هم بیشتر شد و در انسان امروزی به اوج رسید. اما در «انسان هابیتی» جزیره فلورس که مغز کوچکتری داشت و احتمالاً بخشی از زندگیاش را روی درختان میگذراند، وابستگی به یک دست احتمالاً ضعیفتر بوده است.
دکتر پوشل، یکی از نویسندگان پژوهش، میگوید این نخستین مطالعهای است که چند فرضیه اصلی درباره منشأ راستدستی انسان را در قالب یک چارچوب واحد بررسی میکند. او توضیح میدهد که نتایج این تحقیق نشان میدهد راستدستی احتمالاً با برخی از بنیادیترین ویژگیهای انسان بودن، یعنی راه رفتن روی دو پا و تکامل مغزهای بزرگتر، ارتباط مستقیم دارد.
با این حال، هنوز همه رازهای راستدستی کشف نشدهاند. یکی از پرسشهای مهم این است که چرا با وجود غالب بودن راستدستی در روند تکامل انسان، هنوز بخشی از مردم چپدست هستند. دانشمندان هنوز بهطور دقیق نمیدانند چه عوامل ژنتیکی، مغزی یا محیطی باعث میشود برخی افراد دست چپ را به دست راست ترجیح دهند.
پژوهش در ژورنال PLOS Biology منتشر شده است.