یکی از مهمترین پیامدهای تکاملی راهرفتن روی دو پا در انسان، پدیدهای موسوم به معضل زایمان است. نوزاد انسان با مغز بزرگ و در نتیجه سر نسبتاً بزرگ باید از لگنی عبور کند که بهدلیل سازگاری با راهرفتن دوپایی، نسبتاً باریک است.
سالها تصور میشد همین تضاد میان نیاز به مغز بزرگ و لگن مناسب برای راهرفتن عمودی، زایمان انسان را در مقایسه با سایر پستانداران به فرایندی دشوار و طاقتفرسا تبدیل کرده است. بااینحال، پژوهشهای جدید سادگی این توضیح را زیر سؤال بردهاند و حتی نشان دادهاند که چنین پدیدهای شاید منحصر به انسان نباشد.
بهگزارش ساینس، پژوهشگران در مطالعهای تازه، عامل دیگری را نیز به معضل زایمان اضافه کردهاند: جنسیت جنین. آنها با بررسی دادههای زایمان در ۱۴۰ گونه استدلال میکنند که در بسیاری از پستانداران، از جمله انسان و نیاکان باستانیاش، تولد نوزادان نر برای مادر دشوارتر از تولد نوزادان ماده است.
البته خطر ممکن است از نظر تکاملی با مزیتی جبران شود: نوزادان نر بزرگتر، میتوانند در بزرگسالی نیز جثه بزرگتری داشته باشند و نرهای بزرگتر معمولاً فرصت بیشتری برای جفتگیری پیدا میکنند و در نتیجه، فرزندان بیشتری خواهند داشت. بنابراین، ژنهای بیشتری از مادر میتواند به نسلهای بعد منتقل شود.
هر روز حدود ۷۰۰ نفر در سراسر جهان هنگام زایمان جان خود را از دست میدهند. یکی از عوامل اصلی مرگومیر، زایمان انسدادی است؛ این وضعیت اغلب زمانی رخ میدهد که سر نوزاد از اندازهی مجرای زایمان بزرگتر باشد. حتی زایمانهای موفق نیز به حرکات پیچیدهای از سوی جنین نیاز دارند تا بتواند از مسیر باریک رحم به دنیای بیرون عبور کند. نوزادان معمولاً در حالی وارد لگن میشوند که بدنشان به پهلو قرار گرفته است و سپس، هنگام عبور از کانال زایمان میپیچند و میچرخند.
نوزادان نر بزرگتر میشوند و احتمال زایمان انسدادی نیز افزایش پیدا میکند
انسانشناسان مدتها تصور میکردند زایمانهای پرخطر حاصل کشمکش تکاملی میان دو نیاز هستند: مغزهای بزرگ و راهرفتن روی دو پا. راهرفتن عمودی به لگنی نیاز دارد که از جلو به عقب فشردهتر و جمعوجورتر باشد؛ در نتیجه، فضای موجود برای عبور نوزاد محدودتر میشود.
بااینحال، زایمان دشوار پدیدهای مختص انسان نیست. پژوهشی توسط نیکول گرونسترا، انسانشناس تکاملی دانشگاه وین در اوایل سال جاری، نشان داد که «دیستوشی» یا زایمان طولانی و دشوار، در میان پستانداران جفتدار بسیار شایع است.
گرونسترا هنگام گردآوری دادههای مربوط به زایمان متوجه شد که دیستوشی ظاهراً در مواردی که جنین نر است، بیشتر رخ میدهد. این مشاهده با یافتههای پژوهش دیگری از جاناتان ولز، انسانشناس دانشگاه کالج لندن، همخوانی داشت. براساس پژوهش، مادران نپالی که پسر به دنیا میآوردند، ۱۸ درصد بیشتر در معرض زایمان انسدادی قرار داشتند. همچنین احتمال تولد از طریق سزارین برای مادرانی که در هند پسر به دنیا میآوردند، سه درصد بیشتر بود.
- 10 تیر 05مطالعه '3
- 30 آبان 03مطالعه '3
- 11 دی 02مطالعه '5
گرونسترا و ولز در مطالعهی جدید با همکاری یکدیگر بررسی کردند که آیا جنینهای نر در سایر گونهها نیز میتوانند خطر بیشتری برای مادر هنگام زایمان ایجاد کنند یا خیر. آنها برای توضیح ایده، «فرضیه پسر پرهزینه» را مطرح کردند که براساس آن، مادران جنین پسر ظاهراً انرژی بیشتری به جنین در حال رشد اختصاص میدهند. در نتیجه، نوزادان نر بزرگتر میشوند و احتمال زایمان انسدادی نیز افزایش پیدا میکند.
گرونسترا برای پستانداران جفتدار به دنبال دادههایی درباره جنسیت جنین، وزن هنگام تولد و عوارض زایمان گشت. برای گونههای وحشی دادههای چندانی در دسترس نبود. بااینحال، گرونسترا و ولز توانستند نتیجه بگیرند که دیستوشی در نرها بیشتر از مادهها رخ میدهد؛ دستکم در انسان و پنج حیوان اهلی شامل گاو، گاومیش آبی، گوسفند، بز و یک نژاد اسب آمریکایی. همین الگو در بزهای کوهی و فیلهای آسیایی در اسارت نیز دیده شد.
الگویی مشابه در گاوها و گوسفندها، حتی پس از درنظرگرفتن وزن هنگام تولد نیز پابرجا میماند. این موضوع نشان میدهد که علاوهبر اندازه بدن، عوامل دیگری مانند تفاوتهای جنسی در شکل جنین و رفتار آن نیز ممکن است در دشوارترشدن زایمان نوزادان نر نقش داشته باشند.
نرهای غالب در بسیاری از پستاندارانی که نرهایشان بهطور محسوسی بزرگتر از مادهها هستند، بیشترین فرصتهای جفتگیری را به دست میآورند. بنابراین، مشاهدهی تفاوت اندازه میان دو جنس از همان مرحله جنینی، نه از دوران بلوغ، میتواند از فرضیهی پسر پرهزینه حمایت کند. نوزادان نر بزرگتر ممکن است در آینده نسبت به نوزادان ماده فرزندان بیشتری داشته باشند؛ البته در صورتی که خود نوزاد و مادرش از زایمان جان سالم به در ببرند.
نوزادان نر بزرگتر ممکن است در آینده نسبت به نوزادان ماده فرزندان بیشتری داشته باشند
باربارا نترسون هوروویتز، پزشک و انسانشناس در دانشگاه هاروارد، نسبت به نتیجهگیری دربارهی اهمیت تکاملی یافتهها هشدار میدهد و میافزاید: «اینکه چنین مواردی در طبیعت دیده میشوند، بهتنهایی برای اثبات وجود فشار انتخابی قابلتوجه کافی نیست.»
کارن روزنبرگ، دیرینانسانشناس دانشگاه دلاور نیز میگوید این مطالعه به نتایج قطعی نرسیده است؛ بااینحال، ایدهی پسر پرهزینه فرضیهای جدید و سنجشپذیر در اختیار پژوهشگران قرار میدهد. روزنبرگ دربارهی معضل زایمان میگوید: «پژوهشهایی از این دست کمک میکنند همه عوامل انتخابی احتمالی را که میتوانند بر زایمان اثر بگذارند، از یکدیگر تفکیک کنیم.»
پژوهش در نشریهی The Anatomical Record منتشر شده است.
