متفورمین یکی از قدیمی‌ترین و پرکاربردترین داروهای دیابت در جهان است که بیش از هفت دهه برای کاهش و کنترل قند خون بیماران مبتلا به دیابت نوع ۲ تجویز می‌شود، اما شواهد نشان می‌دهند ممکن است کاربردهای دیگری هم داشته باشد. برخی دانشمندان معتقدند این دارو شاید بتواند روند پیری زیستی را آهسته‌تر کند، هرچند هنوز شواهد قطعی برای چنین اثری در انسان وجود ندارد.

متفورمین که داروی اصلی درمان دیابت نوع ۲ و یکی از داروهای ضروری سازمان جهانی بهداشت است، نخستین بار در پزشکی مدرن در دهه ۱۹۵۰ مورد استفاده قرار گرفت. با وجود سابقه طولانی، پژوهشگران در سال‌های اخیر متوجه شده‌اند اثرات این دارو به کاهش قند خون محدود نمی‌شود.

محققان در قالب مقاله مروری، سازوکارهای مختلفی را بررسی کرده‌اند که ممکن است باعث ارتباط متفورمین با کاهش سرعت پیری شوند. پژوهش به سرپرستی جارا منه، پژوهشگر ژنومیک از دانشگاه حمد بن خلیفه قطر، انجام شد.

متفورمین ممکن است علاوه بر کنترل قند خون، روی فرایندهای مرتبط با پیری سلولی هم اثر بگذارد

به نوشته ساینس‌آلرت، یکی از مهم‌ترین اثرات متفورمین، فعال‌سازی آنزیمی به نام AMPK در سلول‌ها است. این مسیر در تنظیم انرژی سلولی نقش دارد و می‌تواند باعث کاهش فعالیت پروتئینی به نام mTOR شود. کاهش فعالیت mTOR با افزایش فرایندی به نام اتوفاژی همراه است؛ فرایندی که در آن سلول بخش‌های آسیب‌دیده یا اضافی خود را بازیافت می‌کند.

پژوهشگران معتقدند این تغییرات ممکن است به کاهش استرس اکسیداتیو، بهبود عملکرد انسولین و حفظ سلامت سلول‌ها کمک کند؛ عواملی که با روند پیری ارتباط دارند.

مطالعات روی جانوران نیز نشانه‌هایی از این اثر نشان داده‌اند. برای مثال، افزایش فعالیت AMPK در برخی گونه‌ها با افزایش طول عمر همراه بوده است، در حالی که حذف این مسیر در موش‌ها می‌تواند طول عمر را کاهش دهد. بااین‌حال، مشخص نیست این نتایج دقیقاً در انسان نیز تکرار شوند.

متفورمین ممکن است از مسیر دیگری هم بر پیری اثر بگذارد: تغییرات اپی‌ژنتیکی. اپی‌ژنتیک به تغییراتی گفته می‌شود که فعالیت ژن‌ها را بدون تغییر در ساختار DNA تنظیم می‌کنند. برخی پژوهش‌ها نشان داده‌اند این دارو ممکن است با اثرگذاری بر آنزیمی به نام TET2، به حفظ الگوهای سالم‌تر فعالیت ژن‌ها در طول زمان کمک کند.

بیشتر بخوانید

در مطالعه کوچکی در سال ۲۰۲۲، بیماران مبتلا به دیابت نوع ۲ که متفورمین مصرف می‌کردند، در مقایسه با افراد مشابهی که این دارو را دریافت نمی‌کردند، نشانه‌هایی از کندتر بودن روند پیری زیستی نشان دادند. این تفاوت حدود ۲٫۷ تا ۳٫۴ سال برآورد شد، اما تعداد شرکت‌کنندگان فقط ۳۲ نفر بود و این مطالعه نمی‌تواند ثابت کند خود متفورمین باعث این تغییر شده است.

برخی پژوهش‌ها همچنین احتمال می‌دهند متفورمین با تغییر میکروبیوم روده، یعنی مجموعه باکتری‌های ساکن دستگاه گوارش، بر التهاب و سلامت متابولیک اثر بگذارد. در آزمایش روی موش‌ها، مصرف متفورمین با تغییراتی در میکروبیوم روده و کاهش رشد برخی تومورها همراه بوده است، اما هنوز روشن نیست این اثر در انسان تا چه اندازه اهمیت دارد.

با وجود نتایج امیدوارکننده، دانشمندان تأکید می‌کنند هنوز نمی‌توان متفورمین را داروی ضدپیری دانست. بیشتر مطالعات موجود یا روی حیوانات انجام شده‌اند یا از نوع مشاهده‌ای بوده‌اند؛ یعنی فقط ارتباط میان مصرف دارو و برخی شاخص‌های سلامت را نشان داده‌اند و رابطه علت و معلولی را ثابت نمی‌کنند.

متفورمین با فعال‌کردن مسیرهایی مانند AMPK و اثرگذاری بر فرایندهایی مثل بازیافت سلولی، می‌تواند به حفظ سلامت سلول‌ها کمک کند

یکی از مهم‌ترین پژوهش‌های آینده در این زمینه، پروژه TAME (هدف‌گیری پیری با متفورمین) است که قرار است بررسی کند آیا این دارو می‌تواند روند بیماری‌های مرتبط با افزایش سن را در افراد سالمند تغییر دهد یا خیر. این مطالعه در صورت اجرا، حدود ۳ هزار نفر را در چند مرکز تحقیقاتی آمریکا بررسی خواهد کرد.

در حال حاضر، شواهد نشان می‌دهند متفورمین دارویی با اثرات گسترده‌تر از کنترل قند خون است، اما اینکه آیا واقعاً می‌تواند سرعت پیری انسان را کاهش دهد یا طول عمر را افزایش دهد، هنوز نیازمند آزمایش‌های بالینی بزرگ و دقیق است.

مطالعه مروری مورد بحث در ژورنال Aging منتشر شده است.