تستوسترون چیست و چه زمانی مصرف آن لازم است؟

تستوسترون سال‌ها است با بدنسازی، افزایش حجم عضلات و تصویر سنتی از «قدرت مردانه» گره خورده است. اما در سال‌های اخیر، تبلیغات مربوط به این هورمون از باشگاه‌ها فراتر رفته و به حوزه‌هایی مانند افزایش انرژی، بهبود ظاهر، جوان‌سازی و حتی عملکرد بهتر روزانه رسیده است.

همین موضوع باعث شده مصرف تستوسترون و مکمل‌های افزایش‌دهنده آن در میان گروه‌های مختلف افزایش پیدا کند. بااین‌حال، شواهد علمی نشان می‌دهد بالا بردن سطح تستوسترون برای همه افراد مفید نیست و تنها در شرایط مشخص پزشکی می‌تواند یک درمان مؤثر باشد.

تستوسترون یکی از هورمون‌های جنسی اصلی بدن است که در مردان و زنان وجود دارد. در مردان، بیشتر این هورمون توسط سلول‌های لیدیگ در بیضه‌ها تولید می‌شود و مقدار کمی نیز از غدد فوق‌کلیوی ترشح می‌شود. در زنان نیز تخمدان‌ها و غدد فوق‌کلیوی مسئول تولید تستوسترون هستند، اما مقدار آن معمولاً بسیار کمتر است.

هورمون تستوسترون در فرآیندهای مختلف بدن از رشد و حفظ توده عضلانی و تنظیم میزان چربی بدن گرفته تا شکل‌گیری ویژگی‌های جنسی، تنظیم رشد مو، حفظ تراکم استخوان و کمک به تولید گلبول‌های قرمز نقش دارد.

در مردان، تستوسترون برای تولید اسپرم و حفظ عملکرد طبیعی دستگاه تولیدمثل ضروری است و در زنان نیز در تنظیم میل جنسی، سلامت استخوان‌ها و برخی فرآیندهای مرتبط با باروری نقش دارد. این هورمون همچنین می‌تواند بر سطح انرژی، خلق‌وخو و احساس شادابی نیز تأثیر بگذارد، هرچند پایین‌بودن آن فقط یکی از عوامل مؤثر بر این موارد است.

تستوسترون در خون به شکل‌های مختلف وجود دارد. بخشی از آن به پروتئین‌ها متصل است و بخشی به شکل «تستوسترون آزاد» در دسترس بافت‌های بدن قرار دارد. به همین دلیل، پزشکان گاهی علاوه بر مقدار کلی تستوسترون، سطح تستوسترون آزاد را نیز بررسی می‌کنند.

در سال‌های اخیر، این تصور رایج شده است که هرچه سطح تستوسترون بالاتر باشد، فرد سالم‌تر، پرانرژی‌تر و حتی جوان‌تر خواهد بود. اما شواهد علمی چنین رابطه‌ای را تأیید نمی‌کنند. مایکل ایرویگ، استاد پزشکی دانشگاه هاروارد، می‌گوید مدرکی وجود ندارد که افزایش تستوسترون در افراد سالم باعث افزایش طول عمر یا بهبود کلی سلامت شود.

کاهش تستوسترون می‌تواند بخشی طبیعی از روند افزایش سن باشد، اما هر کاهش سطح این هورمون به معنی بیماری یا نیاز به درمان نیست. پزشکان معمولاً زمانی کمبود تستوسترون را تشخیص می‌دهند که سطح هورمون به شکل مداوم پایین باشد و فرد هم علائم مرتبط داشته باشد.

تشخیص کمبود تستوسترون فقط براساس یک آزمایش انجام نمی‌شود. سطح این هورمون در طول روز تغییر می‌کند و ممکن است تحت تأثیر عواملی مانند خواب، بیماری، استرس و وزن بدن قرار بگیرد. تشخیص کمبود تستوسترون زمانی مطرح شود که فرد علائم مرتبط داشته باشد و در آزمایش‌های تکرارشونده، سطح هورمون به‌طور مشخص پایین باشد.

پزشکان معمولاً عدد کمتر از حدود ۳۰۰ نانوگرم در دسی‌لیتر را به‌عنوان معیار اولیه بررسی می‌کنند، اما این عدد به‌تنهایی برای شروع درمان کافی نیست.

در سال‌های اخیر، کیت‌های خانگی اندازه‌گیری تستوسترون نیز در دسترس قرار گرفته‌اند. این آزمایش‌ها معمولاً با نمونه بزاق یا چند قطره خون از نوک انگشت انجام می‌شوند و نتیجه را از طریق یک آزمایشگاه یا سامانه آنلاین در اختیار کاربر قرار می‌دهند.

کیت‌ها می‌توانند برای بررسی اولیه مفید باشند، اما نتیجه آن‌ها به‌تنهایی برای تشخیص کمبود تستوسترون یا شروع درمان کافی نیست. سطح تستوسترون در طول روز تغییر می‌کند و عواملی مانند زمان نمونه‌گیری، روش جمع‌آوری نمونه و شرایط فرد می‌توانند روی نتیجه تأثیر بگذارند. به همین دلیل، پزشکان معمولاً برای تشخیص کمبود هورمون از آزمایش خون استاندارد در شرایط کنترل‌شده و گاهی چند اندازه‌گیری جداگانه استفاده می‌کنند.

دقت کیت‌ها نیز به نوع آزمایش بستگی دارد. برخی آزمایش‌های مبتنی بر نمونه خون می‌توانند اطلاعات قابل‌قبولی ارائه دهند، اما آزمایش‌های بزاقی در اندازه‌گیری تستوسترون محدودیت‌هایی دارند و نتایج آن‌ها ممکن است با آزمایش خون تفاوت داشته باشد.

بنابراین، نتیجه یک کیت خانگی بیشتر می‌تواند نشانه‌ای برای پیگیری پزشکی باشد، نه ابزاری برای تشخیص قطعی. اگر فرد علائمی مانند کاهش میل جنسی، افت انرژی، کاهش توده عضلانی یا مشکلات باروری دارد، بررسی توسط پزشک و آزمایش‌های دقیق‌تر ضروری است.

هرچه سطح تستوسترون پایین‌تر باشد، احتمال اینکه فرد از درمان سود ببرد بیشتر است. برای مثال، افرادی با سطح کمتر از ۲۰۰ نانوگرم در دسی‌لیتر معمولاً بیشتر از افرادی که تنها کمی پایین‌تر از میانگین هستند، احتمال دارد از درمان بهره ببرند.

کاهش تستوسترون می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد. برخی بیماری‌ها یا آسیب‌های جسمی، تولید این هورمون را مختل می‌کنند.

پیتر اسنایدر، استاد پزشکی دانشگاه پنسیلوانیا، به ساینتیفیک آمریکن می‌گوید مشکلات مربوط به هیپوتالاموس، غده هیپوفیز یا بیضه‌ها می‌توانند باعث کاهش تولید تستوسترون شوند. درمان‌های پزشکی مانند شیمی‌درمانی، برخی جراحی‌ها، بیماری‌هایی مانند اچ‌آی‌وی/ایدز، عفونت اوریون و چاقی نیز می‌توانند سطح این هورمون را تغییر دهند.

افراد دچار کمبود شدید تستوسترون ممکن است علائمی مانند کاهش میل جنسی، کاهش انرژی، افت توده عضلانی، کاهش تراکم استخوان، کاهش تولید گلبول‌های قرمز و اختلال در عملکرد جنسی را تجربه کنند.

درمان جایگزینی تستوسترون یا TRT برای افرادی که کمبود واقعی این هورمون دارند، می‌تواند برخی علائم را کاهش دهد. مطالعات نشان داده‌اند که این درمان می‌تواند باعث افزایش میل جنسی، بهبود نسبی خلق‌وخو، افزایش تراکم استخوان و افزایش تولید گلبول‌های قرمز شود.

در برخی افراد، بهبود قدرت عضلانی نیز مشاهده شده است. بااین‌حال، TRT برای همه افراد مناسب نیست و تصمیم درباره شروع آن باید بر اساس شرایط پزشکی فرد گرفته شود.

تستوسترون‌درمانی می‌تواند عوارضی داشته باشد. کاهش تولید طبیعی هورمون در بدن، کاهش باروری، کوچک شدن بیضه‌ها، آکنه و افزایش تعداد گلبول‌های قرمز از عوارض شناخته‌شده این درمان هستند.

در سال‌های گذشته نگرانی‌هایی درباره افزایش خطر بیماری‌های قلبی با مصرف تستوسترون وجود داشت. اما مطالعه بزرگ TRAVERSE که بیش از ۵هزار مرد را نزدیک به سه سال دنبال کرد، نشان داد در مردانی که کمبود تستوسترون داشتند و تحت نظر پزشک درمان شدند، خطر حمله قلبی یا سکته افزایش پیدا نکرد.

بااین‌حال، پژوهشگران افزایش برخی مشکلات مانند ضربان قلب نامنظم، لخته‌های خونی در ریه و شکستگی استخوان را مشاهده کردند. سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) نیز پس از بررسی داده‌های جدید، برخی هشدارهای مربوط به محصولات تستوسترونی را تغییر داد و درباره افزایش فشار خون هشدار تازه‌ای اضافه کرد.

یکی از دلایل اصلی محبوبیت تستوسترون در میان بدنسازان، نقش این هورمون در رشد و حفظ توده عضلانی است. تستوسترون با افزایش ساخت پروتئین در سلول‌های عضلانی، تحریک تولید گلبول‌های قرمز و تأثیر بر فعالیت سلول‌های اقماری عضله، به بدن کمک می‌کند تا پس از تمرین مقاومتی بهتر سازگار شود.

در افرادی که دچار کمبود واقعی تستوسترون هستند، بازگرداندن سطح این هورمون به محدوده طبیعی می‌تواند باعث افزایش توده عضلانی، بهبود قدرت و کاهش چربی بدن شود. اما این اثر با چیزی که در میان برخی ورزشکاران و بدنسازان رایج است، تفاوت دارد.

افرادی که سطح طبیعی تستوسترون دارند، معمولاً با افزایش مصنوعی این هورمون به مقادیر بسیار بالاتر از محدوده طبیعی می‌توانند حجم عضلانی بیشتری به دست آورند، اما این کار در واقع استفاده از دوزهای دارویی یا حتی بالاتر از مقدار درمانی است و با درمان کمبود تستوسترون تفاوت دارد.

مطالعات نشان داده‌اند که مصرف دوزهای بالای تستوسترون می‌تواند بدون تمرین ورزشی هم باعث افزایش توده عضلانی شود، اما این افزایش همراه با هزینه‌های احتمالی برای سلامت است. ورود مقدار زیاد تستوسترون از خارج بدن باعث می‌شود مغز و بیضه‌ها تولید طبیعی این هورمون را کاهش دهند. در نتیجه، مصرف‌کنندگان ممکن است با کاهش تولید اسپرم، کوچک‌شدن بیضه‌ها و ناباروری موقت یا طولانی‌مدت مواجه شوند.

سوءمصرف تستوسترون و استروئیدهای آنابولیک همچنین با عوارضی مانند آکنه شدید، ریزش مو در افراد مستعد، تغییرات خلقی، افزایش تعداد گلبول‌های قرمز خون و افزایش فشار خون مرتبط دانسته شده است. برخی مطالعات نیز احتمال ارتباط آن با مشکلات قلبی‌عروقی را بررسی کرده‌اند، به‌خصوص در افرادی که دوزهای بالا و طولانی‌مدت مصرف می‌کنند.

بنابراین، تستوسترون یک هورمون عضله‌ساز است، اما تفاوت مهمی بین درمان کمبود تستوسترون و استفاده از دوزهای بالا برای افزایش عملکرد ورزشی وجود دارد. در حالت اول، هدف بازگرداندن بدن به وضعیت طبیعی است؛ در حالت دوم، فرد سطح هورمون را به محدوده‌ای بالاتر از نیاز بدن می‌رساند که می‌تواند با خطرهای جدی همراه باشد.

زنان نیز به تستوسترون نیاز دارند و این هورمون در سلامت استخوان، باروری و میل جنسی نقش دارد. برخی پژوهش‌ها نشان داده‌اند که تستوسترون‌درمانی ممکن است برای زنان یائسه‌ای که دچار اختلال میل جنسی کم‌فعال هستند مفید باشد. بااین‌حال، این درمان کاربرد محدودی دارد و هیچ داروی تستوسترونی برای استفاده عمومی در زنان توسط FDA تأیید نشده است. شواهد کافی وجود ندارد که تستوسترون بتواند باعث افزایش انرژی، کاهش وزن یا جوان‌سازی در زنان سالم شود.

بازار مکمل‌هایی که با وعده افزایش سطح تستوسترون، بهبود انرژی، افزایش عضله و تقویت عملکرد ورزشی فروخته می‌شوند، در سال‌های اخیر رشد زیادی داشته است. بسیاری از این محصولات حاوی ترکیباتی مانند گیاهان دارویی، ویتامین‌ها، مواد معدنی یا ترکیباتی مانند زینک و ویتامین D هستند و معمولاً با عباراتی مانند «افزایش طبیعی تستوسترون» یا «تقویت مردانگی» تبلیغ می‌شوند.

بااین‌حال، شواهد علمی درباره اثرگذاری بسیاری از این مکمل‌ها محدود است. مایکل ایرویگ، استاد دانشگاه هاروارد، می‌گوید مطالعات معتبر و گسترده‌ای وجود ندارد که نشان دهد مکمل‌های غذایی می‌توانند سطح تستوسترون را در افراد سالم به شکل قابل‌توجه و پایدار افزایش دهند.

برخی مواد مغذی در شرایط خاص ممکن است اهمیت داشته باشند. برای مثال، کمبود شدید روی یا ویتامین D می‌تواند با کاهش سطح تستوسترون همراه باشد و اصلاح این کمبودها ممکن است به بازگشت هورمون به محدوده طبیعی کمک کند. اما در افرادی که کمبود مشخصی ندارند، مصرف مقدار بیشتر این مواد معمولاً باعث افزایش چشمگیر تستوسترون نمی‌شود.

تفاوت مهمی میان مکمل‌های غذایی و داروهای تستوسترونی وجود دارد. داروهای تجویزی حاوی تستوسترون باید تحت نظارت پزشکی مصرف شوند و مقدار هورمون واردشده به بدن مشخص است، اما بسیاری از مکمل‌های بازاری پیش از عرضه از نظر اثربخشی و میزان تأثیرگذاری مانند داروها بررسی نمی‌شوند. به همین دلیل، ادعاهای تبلیغاتی روی بسته‌بندی این محصولات همیشه پشتوانه علمی کافی ندارند.

همچنین برخی مکمل‌های بدنسازی در مواردی ممکن است حاوی ترکیبات اعلام‌نشده یا مواد شبه‌استروئیدی باشند که می‌توانند بر تولید طبیعی هورمون بدن اثر بگذارند. به همین دلیل، افزایش تستوسترون با مکمل‌ها برای افراد سالم، راهی اثبات‌شده برای افزایش عضله، جوان‌تر ماندن یا بهبود عملکرد روزانه محسوب نمی‌شود.

تستوسترون هورمونی ضروری برای عملکرد طبیعی بدن است، اما افزایش سطح آن در افراد سالم لزوماً به معنی سلامت بیشتر، انرژی بالاتر یا عملکرد بهتر نیست. درمان با تستوسترون می‌تواند برای افرادی که کمبود واقعی این هورمون دارند مفید باشد، اما مصرف آن برای افزایش عضله، بهبود ظاهر یا مقابله با روند طبیعی پیری، بدون تشخیص پزشکی، توصیه نمی‌شود.