سمعک بینی؛ ابداع جدید پژوهشگران می‌تواند حس بویایی را به افراد بازگرداند

حس بویایی یکی از پیچیده‌ترین حواس انسان است اما هنوز به خوبی درک نشده است. در حالی که برای درمان مشکلات شنوایی، سمعک یا ایمپلنت حلزونی و برای مشکلات بینایی، لنز یا جراحی وجود دارد، درمان استانداردی برای کاهش حس بویایی در دسترس نیست و این موضوع، زندگی میلیون‌ها نفر را تحت تأثیر قرار داده است. دانشمندان تازه درحال درک نحوه‌ی سازمان‌دهی بویایی در مغز و بدن هستند و علت دقیق و نحوه‌ی از دست دادن حس بویایی در برخی افراد، همچنان مبهم است.

برخی محققان با ساخت بینی‌های بیونیک و ایمپلنت‌هایی که پالس‌های الکتریکی را به سیستم بویایی ارسال می‌کنند، به دنبال بازیابی حس بویایی هستند، اما کای ژائو، پژوهشگر دانشگاه ایالتی اوهایو روش متفاوتی را دنبال می‌کند: دستگاه‌های پوشیدنی که به هدایت جریان هوا در بینی به سمت ناحیه‌ی بویایی کمک می‌کنند.

فقط کسری از هوایی که از طریق بینی تنفس می‌کنیم، به شکاف بویایی می‌رسد؛ شکاف بویایی، جایی در داخل بینی است که پیاز بویایی (ساختاری در مغز جلویی که سیگنال‌های بویایی را پردازش می‌کند) در آن قرار دارد.

به گزارش ساینتیفیک آمریکن، در مارس ۲۰۲۵، ژائو و همکارانش نتایج اولین نمونه‌های اولیه‌ی خود را در مجله BMC Medicine منتشر کردند. آن‌ها دو دستگاه ساختند: یک دوشاخه‌ی فومی بینی و یک گیره مشابه آنچه شناگران هماهنگ استفاده می‌کنند.

هر دو وسیله طوری طراحی شده‌اند که رسیدن بو به ناحیه‌ی بویایی در بینی را راحت‌تر کنند. دوشاخه‌ی فومی با باز کردن مسیر جریان هوا، بو را به عمق بینی هدایت می‌کند. اما گیره‌ی بینی برعکس عمل می‌کند؛ با فشردن و باریک کردن دریچه‌ی بینی، جریان هوا را کنترل می‌کند تا بو بهتر به ناحیه‌ی حسگرها برسد.

پس از موفقیت اولیه، تیم تحقیقاتی با استفاده از چاپ سه‌بعدی، نمونه‌های اولیه را بهبود داده است تا دستگاه‌ها مؤثرتر عمل کنند و به بیماران کمک بیشتری کنند. جدیدترین نتایج این تلاش‌ها در آوریل ۲۰۲۶ به جامعه‌ی علمی ارائه شد.

جرمی کلاین، کشیش ۵۱ ساله‌ای از اوهایو که در می ۲۰۲۵ حس بویایی خود را بر اثر کووید از دست داده بود، در یکی از کارآزمایی‌های ژائو شرکت کرد. کلاین این تجربه را «شگفت‌انگیز» توصیف می‌کند و می‌گوید: «تقریباً می‌توانستم همه‌چیز را بو کنم. یک سال تمام نمی‌توانستم بوی شکلات یا قهوه را بفهمم، اما با این دستگاه‌ها می‌توانم آن‌ها را بو کنم.»

ژائو تأکید می‌کند که دستگاه برای همه جواب نمی‌دهد و احتمالاً فقط به کسانی کمک می‌کند که هنوز مقدار کمی از حس بویایی خود را حفظ کرده‌اند. او این موضوع را با شنوایی مقایسه می‌کند و می‌گوید: «همانطور که اگر کسی کاملاً ناشنوا باشد، سمعک به کارش نمی‌آید.» توماس هامل، که خود روی ایمپلنت‌های بویایی کار می‌کند، کار ژائو را ستودنی می‌داند، اما معتقد است این تحقیقات هنوز در مراحل اولیه است و محدودیت‌هایی دارد.

به گفته‌ی هامل، آزمایش‌های ژائو بیشتر روی این موضوع متمرکز بوده که آیا بیماران می‌توانند یک بوی خاص را تشخیص دهند یا نه، نه اینکه کمترین غلظتی که یک بو قابل شناسایی است را اندازه‌گیری کنند. خود ژائو هم قبول دارد که تحقیقات‌ آن‌ها فعلاً در محیط آزمایشگاه و با تعداد محدودی بو انجام شده و هنوز داده‌های بلندمدتی از استفاده‌ی روزمره جمع‌آوری نکرده‌اند.

هامل همچنین در مورد تمایل افراد به استفاده از این دستگاه تردید دارد، زیرا قرار گرفتن آن در حفره‌ی بینی می‌تواند برای بسیاری ناخوشایند باشد، هرچند برخی از بیماران او، تمایل به استفاده از دستگاه‌های مشابه را به صورت موقت نشان داده‌اند.

بیش از نیمی از شرکت‌کنندگان در نظرسنجی گفتند که اگر دستگاه مؤثر باشد، ممکن است از آن استفاده کنند. کلاین حداقل از استفاده‌ی آن در خانه لذت می‌برد، چون دوست دارد موقع آشپزی بوی غذا را حس کند. او می‌گوید: «همسرم به من می‌خندد، اما اگر روزی این دستگاه خوش‌طرح‌تر شود، کار بزرگی انجام شده است.» پژوهشگران به او اجازه داده‌اند که نمونه را به خانه ببرد و گاهی بو کند. این تحقیق، هرچند ابتدایی است، اما به میلیون‌ها نفر که بویایی خود را از دست داده‌اند، امید داده است.