رسوایی علمی تازه در چین؛‌ ژن‌درمانی آزمایشی چگونه جان کودکی ۶ ساله را گرفت؟

خلاصه مقاله:

• یک رسوایی اخلاقی تازه دنیای علم را تکان داده است. دانشمندان چینی در شانگهای مرگ یک دختربچه ۶ ساله را که تنها یک هفته پس از دریافت ژن‌درمانی آزمایشی جان باخت، بیش از یک سال پنهان کردند؛ پروژه‌ای پرریسک که با دریافت هزینه هنگفت ۸۶۰هزار دلاری از خانواده کودک اجرا شده بود.
• درمان آزمایشی مبتنی بر فناوری ویرایش ژن پیش از تزریق به کودک، در آزمایش روی میمون‌ها باعث آسیب‌های شدید کبدی و کلیوی شده بود. بااین‌حال، جاه‌طلبی پژوهشگران باعث نادیده‌گرفتن هشدارهای خطرناک مطالعه پیش‌بالینی حیوانی شد و تیم پزشکی بدون توجه به نشانه‌های خطر، تزریق نخاعی را روی دختربچه انجام داد.
• سکوت مجله معتبر نیچر و نهادهای نظارتی چین، موجی از انتقادها را برانگیخته است. افشاگری تازه نشان می‌دهد که مسئولان دانشگاه و بیمارستان نه تنها از پیگیری شکایات خانواده خودداری کرده‌اند، بلکه با جریمه‌ای ناچیز از کنار این تراژدی گذشته‌اند تا سوالات جدی تازه‌ای درباره خلاءهای قانونی ویرایش ژن در چین مطرح شود.

دختربچه‌ی شش ساله‌ای در چین پس از دریافت نوعی ژن‌درمانی آزمایشی که برای درمان سندرم عصب‌رشدی طراحی شده بود، جان باخت. بر پایه‌ی تحلیلی تازه، این کودک تنها یک هفته پس از تزریق درمان، از دنیا رفت. مرگ او هرگز به‌طور عمومی از سوی دانشمندانی که درمان را طراحی و اجرا کرده بودند، اعلام نشد، اما بیش از یک سال بعد، والدینش روایت او را بازگو کردند تا شاید خانواده‌های دیگر از سرنوشتی مشابه در امان بمانند.

گزارش افشاگرانه مشترک از مجله‌ی ساینس و رتراکشن‌واچ که ۲۳ ژوئیه منتشر شد، پرونده‌ی «مِی» را شرح می‌دهد. می در مارس ۲۰۲۵ در بیمارستان شین‌هوآ، وابسته به دانشگاه جیاوتونگ شانگهای، ژن‌درمانی دریافت کرد. والدین دختربچه نمی‌خواستند نام خانوادگی‌شان در گزارش باشد، به همین دلیل نام کودک به می تغییر داده شد (به‌معنای زیبا در زبان چینی) و از والدین نیز با نام‌های جیسون و لیندا یاد شده است.

می به سندرم اسنایدر بلوک-کامپئو مبتلا بود؛ اختلال ژنتیکی نادری که بر اثر جهش در ژن CHD3 رخ می‌دهد. این ژن دستورالعمل ساخت پروتئینی را در خود دارد که با کنترل نحوه بسته‌بندی دی‌ان‌ای در سلول‌ها، فرایند روشن و خاموش شدن ژن‌ها را تحت‌تاثیر قرار می‌دهد. از آنجایی که این ژن نقشی کلیدی در رشد اولیه مغز ایفا می‌کند، بروز اختلال در عملکرد آن در مبتلایان به این سندرم، می‌تواند به تغییرات مغزی، مشکلات گفتاری و ناتوانی ذهنی منجر شود.

جیسون با وجود مراقبت‌ها، نگران آینده‌ی دخترش بود و پیش‌بینی می‌کرد که او در مدرسه عقب بماند و شاید هرگز نتواند مستقل زندگی کند. او و لیندا در وی‌چت (پیام‌رسان و شبکه‌ی اجتماعی و پرداخت موبایلی)، به گروهی از والدین کودکان مبتلا به اوتیسم و اختلال‌های مشابه پیوستند. والدین می در آنجا با «چیو» آشنا شدند؛ دانشمند علوم اعصابی که ریاست شرکتی ژن‌درمانی به نام «لنچی شین‌تو ژن تکنولوژی» را بر عهده دارد. چیو در آن زمان مشغول کار روی درمان ژنی برای سندرم رت، اختلال ژنتیکی دیگری بود که رشد مغز را مختل می‌کند.

جیسون با چیو درباره‌ی امکان ابداع ژن‌درمانی برای می تماس گرفت و چیو بلافاصله جلسه‌ای ترتیب داد. او توضیح داد که چنین درمانی مستلزم رساندن ویروس‌ها به مایع نخاعی می است و ویروس‌های دست‌کاری‌شده اغلب به‌عنوان حامل برای رساندن درمان‌های ژنی به بدن به کار می‌روند. سپس، ویروس‌ها به مغز می‌رسند و ویرایش موردنظر را انجام می‌دهند. برای رساندن دوز کافی به مغز، به صدها تریلیون ویروس نیاز بود.

چیو قصد داشت از روش «ویرایشگر باز» استفاده کند؛ رویکردی مبتنی بر فناوری کریسپر که فقط یک حرف از کد DNA را با حرفی دیگر عوض می‌کند. این فناوری پیش‌تر در پرونده‌ی نوزادی در آمریکا به نام KJ هم استفاده شده بود و توانست بیماری ژنتیکی مرگبار او را با موفقیت درمان کند.

آنیتا طاهرانپور

نخستین درمان شخصی‌سازی‌شده ویرایش ژن، زندگی نوزاد آمریکایی را نجات داد

مطالعه '4

از آنجایی که بیماری می تهدیدی برای جان او محسوب نمی‌شد، چیو گفت روش مدنظر او باید استانداردهای بسیار سخت‌گیرانه‌ای را پشت سر بگذارد تا بتواند تأییدیه هیئت اخلاق دانشگاه را دریافت کند. به گفته او، این روش ابتدا باید روی موش‌ها و میمون‌ها آزموده می‌شد. بااین‌حال، چیو اصرار داشت که دانشگاه می‌تواند امنیت جانی می را تضمین کند؛ هرچند امکان تضمین اثربخشی درمان وجود ندارد. احتمال مرگ، نه در زمان دریافت درمان و نه در سال‌های بعد، مطرح نشد.

جیسون و لیندا با طرح چیو موافقت کردند. در نهایت، معادل ۸۶۰هزار دلار برای هزینه‌ی توسعه، آزمون و اجرای درمان پرداخت کردند که شامل پرداخت وجه غیررسمی مستقیم به اعضای مختلف گروه پژوهشی نیز می‌شد. دریافت پول برای روش درمانی اثبات‌نشده بر پایه‌ی قانون چین ممنوع است، اما چیو این موضوع را چنین توجیه کرد که والدین در واقع به شرکت ژن‌درمانی او پول می‌پردازند و شرکت هزینه‌ی فرایند درمان را تامین می‌کند.

ماه بعد، یک مطالعه‌ی سم‌شناسی که توسط گروه انجام شد، نشان داد چهار میمونی که درمان را دریافت کرده بودند، دچار آسیب کبدی متوسط تا شدید شدند و یکی از آن‌ها آسیب کلیوی هم داشت. متخصصان به ساینس گفتند که چنین یافته‌ای باید به مطالعات ایمنی بیشتری منجر می‌شد. نتایج همچنین از فعال‌شدن یک واکنش التهابی خطرناک خبر می‌داد که خطری شناخته‌شده در درمان‌های ژنی مبتنی بر ویروس است.

با وجود داده‌ها، کمیته‌ی اخلاق بیمارستان پیش از صدور مجوز برای عمل می، یافته‌های آزمایش را بررسی نکرد. به والدین می درباره‌ی نتایج مطالعات حیوانی گفته شد، اما والدین می‌گویند دانشمندان نسبت به نتایج بی‌اعتنا به نظر می‌رسیدند. در نظام مقرراتی چین، کارآزمایی پیش از انجام، نیازی به تأییدی معادل سازمان غذا و دارو نداشت.

در ۲۴ مارس ۲۰۲۵، پس از آن‌که به می یک استروئید برای کاهش واکنش‌های احتمالی ایمنی داده شد، دکتر یونگ‌گو یو ویروس‌های حامل ژن‌درمانی را به مایع نخاعی او تزریق کرد. هرچند برخی درمان‌های ژنی مبتنی بر ویروس می‌توانند همراه با استروئید ارائه شوند، در ماه‌های اخیر پزشکان اغلب برای ایمنی بیشتر سراغ داروهای سرکوب‌کننده‌ی ایمنی قوی‌تر می‌روند. در عرض چند روز، می دچار مجموعه‌ای از علائم شد: تب کرد، ادرار نمی‌کرد و شمار پلاکت‌هایش به‌شدت افت کرد. او را برای درمان به بخش مراقبت‌های ویژه بردند، اما هفت روز پس از تزریق جان باخت.

بیمارستان مرگ می را مستقیما مرتبط با درمان و ناشی از میکروآنژیوپاتی ترومبوتیک اعلام کرد. این واکنش ایمنی باعث ایجاد لخته‌های خونی می‌شود و ممکن است در درمان‌های ژنی مبتنی بر ویروس رخ دهد. بعدتر، بیمارستان به دلیل نظارت نادرست بر کارآزمایی و ثبت‌نکردن آن به‌عنوان پژوهش با حمایت تجاری در پایگاه داده‌ی ملی چین، معادل حدود ۳۶۰۰ دلار جریمه شد. پزشک دخیل تنها تذکر شفاهی گرفت.

جیسون و لیندا با دیدن وضعیت، شکایتی به دانشگاه جیاوتونگ شانگهای فرستادند و خواستار بازپس‌گیری مقاله و آغاز تحقیقات شدند، اما دانشگاه هیچ اقدامی نکرد. خانواده پس از انتشار، نامه‌ای هم به نیچر ارسال کردند؛ مجله در آن زمان اعلام کرد دغدغه‌های اخلاقی مطرح‌شده «از نظر یکپارچگی داده‌ها در حوزه‌ی صلاحیت ما قرار نمی‌گیرد» و این موضوع باید توسط دانشگاه بررسی شود.

در پی تحقیقات، نه چیو و نه لو، نه دانشگاه و نه بیمارستان به درخواست‌های مجله‌ی ساینس برای اظهارنظر پاسخ ندادند. نیچر هم به ساینس گفت که پیش از انتشار مقاله‌ی گروه، از مشکلات پیرامون کارآزمایی بالینی آگاه نبوده است. در نهایت، مرگ می پرسش‌های جدی تازه‌ای را درباره‌ی مقررات چین پیرامون درمان‌های آزمایشی و کارآزمایی‌های انسانی برمی‌انگیزد، به‌ویژه پس از ماجرای بدنام «کودک‌های کریسپر» که گفته می‌شود چین را به سخت‌تر کردن محدودیت‌هایش در زمینه‌ی ویرایش ژن واداشت.