درمان جوان‌سازی سلول‌ها برای نخستین‌بار روی انسان آزمایش می‌شود

برای نخستین بار در دنیا، یک بیمار تحت درمانی قرار گرفته که هدفش بازگرداندن سلول‌های پیر به وضعیت جوان‌تر است؛ رویکردی جاه‌طلبانه که برخی دانشمندان آن را گامی مهم در مسیر مقابله با بیماری‌های مرتبط با افزایش سن می‌دانند و برخی دیگر نسبت به خطرات آن هشدار می‌دهند.

به گزارش ساینس آلرت، شرکت زیست‌فناوری لایف بایوساینسز (Life Biosciences) در آمریکا اعلام کرده که نخستین شرکت‌کننده را در یک کارآزمایی بالینی جدید تحت درمان قرار داده است. این مطالعه درحال آزمایش نوعی ژن‌درمانی به نام ER-100 است که برای درمان برخی بیماری‌های چشمی طراحی شده و می‌تواند به بازسازی سلول‌های عصبی آسیب‌دیده کمک کند.

تمرکز آزمایش بر سلول‌های گانگلیونی شبکیه و عصب بینایی است که اطلاعات بصری را از چشم به مغز منتقل می‌کنند. در بیماری‌هایی مانند گلوکوم (آب‌سیاه)، این سلول‌ها آسیب می‌بینند و از آنجا که به‌طور طبیعی توانایی بازسازی ندارند، معمولاً به از دست رفتن دائمی بینایی منجر می‌شوند.

اساس درمان بر مفهومی به نام «بازبرنامه‌ریزی جزئی سلولی» استوار است. پژوهشگران امیدوارند بتوانند بدون آنکه سلول‌ها هویت تخصصی خود را از دست بدهند، بخشی از ویژگی‌های سلول‌های جوان را به آن‌ها بازگردانند.

به گفته پژوهشگران، ژن‌ها از طریق ویروس مهندسی‌شده‌ای به سلول‌های شبکیه منتقل می‌شوند. ویروس مورد استفاده توانایی ایجاد بیماری عفونی را ندارد و فقط نقش حامل دستورالعمل‌های ژنتیکی را ایفا می‌کند. یکی از ویژگی‌های مهم این فناوری آن است که ژن‌های واردشده تنها در زمان مصرف آنتی‌بیوتیک خاصی فعال می‌شوند. در صورت قطع مصرف آنتی‌بیوتیک، فعالیت ژن‌ها نیز متوقف خواهد شد؛ قابلیتی که امکان کنترل بیشتر بر روند درمان فراهم می‌کند.

فناوری مورد بحث حاصل سال‌ها پژوهش گروهی از دانشمندان به رهبری دیوید سینکلر، متخصص ژنتیک دانشگاه هاروارد، است. این گروه در سال ۲۰۲۰ گزارش کردند که فعال‌سازی سه ژن مورد نظر در موش‌ها می‌تواند به بازسازی عصب بینایی آسیب‌دیده کمک کند و بخشی از کاهش بینایی ناشی از افزایش سن یا گلوکوم را معکوس سازد.

پژوهشگران معتقدند بخشی از فرایند پیری ناشی از از دست رفتن اطلاعات اپی‌ژنتیکی سلول‌ها است؛ اطلاعاتی که تعیین می‌کنند هر ژن چه زمانی و به چه میزان فعال شود. براساس این فرضیه، اگر این اطلاعات دوباره سازمان‌دهی شوند، شاید بتوان برخی ویژگی‌های جوانی را به سلول‌ها بازگرداند.

پس از نتایج امیدوارکننده در موش‌ها، این فناوری در جوندگان و میمون‌ها نیز آزمایش شد و به گفته شرکت سازنده، تاکنون عارضه جدی مرتبط با درمان مشاهده نشده است.

مطالعه در مرحله نخست حداکثر ۱۸ نفر را شامل می‌شود. ابتدا ۱۲ بیمار مبتلا به گلوکوم زاویه باز و سپس تا ۶ بیمار مبتلا به نوعی آسیب عصب بینایی به نام نوروپاتی ایسکمیک قدامی غیرشریانی وارد مطالعه خواهند شد. شرکت‌کنندگان حداقل پنج سال تحت پیگیری قرار می‌گیرند و پژوهشگران بسته به پاسخ بیماران، دوز درمان را تنظیم خواهند کرد. هدف اصلی این مرحله ارزیابی ایمنی درمان است، اما داده‌های اولیه درباره تأثیر احتمالی آن بر بینایی نیز جمع‌آوری خواهد شد.

اگر فناوری موفق ظاهر شود، کاربردهای آن می‌تواند بسیار فراتر از بیماری‌های چشمی باشد. بسیاری از بیماری‌های مرتبط با افزایش سن، از اختلالات عصبی گرفته تا تحلیل عضلانی، با کاهش عملکرد سلول‌ها ارتباط دارند. به همین دلیل، برخی پژوهشگران بازبرنامه‌ریزی سلولی را یکی از امیدوارکننده‌ترین حوزه‌های پزشکی آینده می‌دانند.

با‌این‌حال، نگرانی‌های مهمی نیز وجود دارد. یکی از بزرگ‌ترین خطرات این است که تغییر برنامه ژنتیکی سلول‌ها ممکن است در برخی موارد باعث رشد کنترل‌نشده سلول‌ها و حتی ایجاد سرطان شود.

برخی دانشمندان همچنین تردید دارند که جوان‌سازی سلول‌های عصب بینایی بتواند مشکل اصلی بیماری گلوکوم، یعنی افزایش فشار داخل چشم را برطرف کند. از دید این منتقدان، حتی اگر سلول‌ها جوان‌تر شوند، ممکن است آسیب‌دیدگی دوباره ادامه پیدا کند.

این نخستین بار است که فناوری جوان‌سازی سلول‌ها از مرحله آزمایش روی حیوانات عبور کرده و روی انسان آزمایش می‌شود. به همین دلیل بسیاری از دانشمندان این مطالعه را یکی از مهم‌ترین آزمون‌ها در حوزه پژوهش‌های مرتبط با پیری می‌دانند.

با‌این‌حال، هنوز مشخص نیست که آیا این روش واقعاً می‌تواند برخی از تغییرات ناشی از افزایش سن را در سلول‌ها معکوس کند یا خیر. پاسخ این پرسش احتمالاً در سال‌های آینده و پس از انتشار نتایج این کارآزمایی روشن خواهد شد؛ نتایجی که می‌توانند آینده تحقیقات ضدپیری را متحول کنند یا نشان دهند این ایده هنوز برای کاربرد پزشکی آماده نیست.