ماراتن زیر دو ساعت؛ دوندگان چگونه به کمک کفش‌های آدیداس مرز ناممکن را شکستند؟

شکستن مرز دو ساعت در مسابقه ماراتن، سال‌ها یکی از بزرگ‌ترین رویاهای ورزشکاران استقامتی به شمار می‌رفت؛ هدفی که بسیاری آن را شبیه فتح قله‌ای غیرممکن می‌دانستند. اما حالا فناوری کفش‌های ورزشی، علم تمرین، تغذیه و درک بهتر بدن انسان، این مرز را بیش از هر زمان دیگری دست‌یافتنی کرده‌اند.

در ماراتن لندن ۲۰۲۶، سه دونده حرفه‌ای توجه جهان ورزش را به خود جلب کردند؛ نه فقط به‌دلیل رکوردهای خیره‌کننده، بلکه به‌دلیل کفش مشترکی که به پا داشتند. سباستین ساوه از کنیا توانست مسابقه مردان را با زمان یک ساعت و ۵۹ دقیقه و ۳۰ ثانیه به پایان برساند و قهرمان شود. یومیف کجلچا از اتیوپی نیز تنها چند ثانیه بعد و با زمان ۱:۵۹:۴۱ به خط پایان رسید. همچنین در بخش زنان، تیگیست آسفا از اتیوپی رکورد مسابقه را با زمان ۲:۱۵:۴۱ شکست.

هر سه ورزشکار رکوردشکن در ماراتن لندن ۲۰۲۶ از مدل جدید کفش ماراتن شرکت آدیداس به نام «آدیدزیرو آدیوس پرو اوو ۳» (Adizero Adios Pro Evo 3) استفاده می‌کردند؛ کفشی که حالا به یکی از بحث‌برانگیزترین فناوری‌های دنیای دویدن تبدیل شده است.

در سال‌های اخیر، رقابت شدیدی میان شرکت‌های بزرگ تولیدکننده پوشاک و تجهیزات ورزشی شکل گرفته تا کفش‌هایی طراحی کنند که بتوانند بهره‌وری دوندگان را افزایش دهند. در گذشته شعار معروف «همه‌چیز به کفش بستگی دارد» بیشتر جنبه تبلیغاتی داشت، اما بسیاری از پژوهشگران اکنون معتقدند در دنیای ماراتن، این جمله تا حد زیادی واقعیت دارد.

برد ویلکینز، مدیر آزمایشگاه پژوهش عملکرد در دانشگاه اورگن می‌گوید دوندگان حرفه‌ای امروز نه فقط به‌دلیل تمرینات بهتر، بلکه به‌لطف پیشرفت تجهیزات ورزشی، سریع‌تر از همیشه می‌دوند. او توضیح می‌دهد: «انسان‌ها مدام سریع‌تر می‌شوند. بخشی از این پیشرفت به فناوری مربوط است، بخشی به این باور که رسیدن به چنین سرعت‌هایی ممکن است و بخشی هم به تغییر روش‌های تمرینی که از همین باور شکل گرفته‌اند.»

هدف اصلی این طراحی، کاهش مصرف انرژی هنگام دویدن است. در مسابقه‌ای مثل ماراتن که دوندگان باید بیش از ۴۲ کیلومتر بدوند، حتی صرفه‌جویی بسیار کوچک در انرژی می‌تواند در پایان مسابقه تفاوت بزرگی رقم بزند.

فوم به‌کاررفته در این کفش‌ها بسیار سبک است، اما در عین حال می‌تواند ضربه ناشی از برخورد پا با زمین را جذب کند. این ویژگی اهمیت زیادی دارد، زیرا هنگام دویدن، نیروهای شدیدی به پا و مفاصل وارد می‌شود. اگر کفش بتواند بخشی از این نیرو را جذب و دوباره آزاد کند، بدن انرژی کمتری مصرف خواهد کرد.

درون کفش همچنین یک صفحه فیبر کربنی قرار دارد. این صفحه سفت و خمیده، پا را کمی به سمت جلو متمایل و به دونده کمک می‌کند حرکت رو به جلو را راحت‌تر حفظ کند. ویلکینز می‌گوید راه‌رفتن عادی با چنین کفش‌هایی احتمالاً چندان راحت نیست، زیرا طراحی آن‌ها اساساً برای دویدن با سرعت بالا ساخته شده است. او توضیح می‌دهد: «این کفش‌ها باعث می‌شوند دونده بیشتر روی پنجه پا فرود بیاید. بعضی مدل‌ها حتی در بخش پاشنه زیره کامل ندارند، چون فرض بر این است که ورزشکار بیشتر زمان مسابقه را روی جلوی پا می‌دود.»

دویدن روی جلوی پا از نظر علمی اهمیت زیادی دارد. پژوهش‌های مربوط به بیومکانیک دویدن نشان داده‌اند دوندگانی که بیشتر روی بخش جلویی پا فرود می‌آیند، معمولاً انرژی کمتری هدر می‌دهند. وقتی پاشنه پا ابتدا به زمین برخورد می‌کند، بخشی از نیرو در جهت مخالف حرکت ایجاد می‌شود؛ چیزی شبیه ترمز گرفتن خفیف در هر گام. در مقابل، فرود روی پنجه پا می‌تواند حرکت رو به جلو را روان‌تر کند.

دنیل لیبرمن، استاد علوم زیستی در دانشگاه هاروارد و دونده آماتور ماراتن، می‌گوید این کفش‌ها در عمل مانند فنر اضافی برای پا عمل می‌کنند. او توضیح می‌دهد: «وقتی پا با زمین برخورد می‌کند، کفش مقداری از انرژی را در خود ذخیره و بعد آن را دوباره آزاد می‌کند؛ در نتیجه بدن دونده کمی به سمت بالا و جلو رانده می‌شود.»

فرایند اشاره‌شده به «بازگشت انرژی» معروف است؛ مفهومی که در طراحی کفش‌های مدرن اهمیت زیادی پیدا کرده است. در واقع بخشی از انرژی‌ که معمولاً هنگام برخورد پا با زمین از دست می‌رود، دوباره به حرکت تبدیل می‌شود.

لیبرمن تخمین می‌زند نسل جدید کفش‌های ماراتن می‌تواند باعث شود دوندگان در هر گام حدود ۴ تا ۶ درصد انرژی کمتری مصرف کنند. شاید این عدد کوچک به نظر برسد، اما در مسابقه‌ای که بیش از دو ساعت طول می‌کشد و شامل ده‌ها هزار گام است، همین اختلاف اندک می‌تواند سرنوشت مسابقه را تغییر دهد. او می‌گوید: «تحقیقات مختلف نشان داده‌اند این کفش‌ها واقعاً باعث دویدن سریع‌تر می‌شوند؛ زیرا دونده انرژی بیشتری حفظ می‌کند و انرژی بیشتر یعنی توان بیشتر برای ادامه مسابقه.»

شرکت آدیداس می‌گوید طراحی کفش جدیدش حاصل سال‌ها آزمایش و توسعه بوده است. پاتریک ناوا، مدیر بخش دویدن آدیداس، اعلام کرده که این مدل پس از بیش از ۱۲ مرحله بازطراحی ساخته و در شرایط مختلف آزمایش شده است؛ از آزمایشگاه‌های شرکت در شهر هرتسوگن‌آوراخ آلمان گرفته تا اردوهای تمرینی ارتفاع‌بالای کنیا و اتیوپی. او می‌گوید: «در این سطح، کوچک‌ترین جزئیات اهمیت دارند. ما حتی تغییرات بسیار ناچیز وزن را تا مقیاس نانوگرم اندازه‌گیری می‌کردیم.»

در کنار فناوری کفش، عوامل دیگری هم نقش مهمی دارند؛ از جمله تمرینات علمی‌تر، رژیم‌های غذایی دقیق، شناخت بهتر فیزیولوژی بدن، روش‌های ریکاوری، تمرین در ارتفاع و حتی تحلیل داده‌های ورزشی با کمک فناوری‌های جدید.

لیبرمن می‌گوید تعیین دقیق سهم هر یک از این عوامل تقریباً غیرممکن است. او توضیح می‌دهد: «وقتی می‌خواهید بفهمید چرا یک انسان توانسته ۴۲ کیلومتر را سریع‌تر از دیگری بدود، پاسخ ساده‌ای وجود ندارد. عوامل بسیار زیادی دخیل هستند.»

لیبرمن برای مقایسه به راجر بنیستر، عصب‌شناس و دونده بریتانیایی اشاره می‌کند که سال ۱۹۵۴ نخستین انسانی شد که یک مایل را در کمتر از چهار دقیقه دوید؛ رکوردی که زمانی غیرممکن تصور می‌شد. به گفته لیبرمن، تفاوت مهم امروز این است که ورزش حرفه‌ای اکنون به‌شدت با فناوری گره خورده است.

لیبرمن می‌گوید: «امروز با کفش‌های پیشرفته، آزمایشگاه‌های تخصصی و شرکت‌های بزرگ روبه‌رو هستیم. بدون تردید این فناوری‌ها تأثیر بزرگی بر رکوردها داشته‌اند. البته این موضوع چیزی از توانایی خارق‌العاده ورزشکاران کم نمی‌کند، اما واقعیت این است که فناوری بخشی از ماجرا شده است.»

با‌این‌حال، بسیاری از پژوهشگران معتقدند انسان هنوز به سقف توانایی خود در دوهای استقامتی نرسیده است. ویلکینز می‌گوید احتمالاً در سال‌های آینده رکوردهای فعلی باز هم شکسته خواهند شد. او معتقد است استانداردهای جدیدی در حال شکل‌گیری هستند و شاید در آینده نزدیک، دویدن ماراتن زیر دو ساعت به ویژگی عادی دوندگان نخبه تبدیل شود. به گفته او: «سطح رقابت کاملاً تغییر کرده است. احتمالاً خیلی زود اگر دونده‌ای نتواند زیر دو ساعت بدود، دیگر جزو سطح فوق‌نخبه محسوب نخواهد شد.»