پیوند نادر مغز استخوان از برادر، «بیمار اسلو» را به بهبودی پایدار از اچ‌آی‌وی رساند

مردی که با عنوان «بیمار اسلو» شناخته می‌شود، پس از دریافت پیوند سلول‌های بنیادی که عملاً کل سیستم ایمنی بدنش را از نو ساخته است، اکنون «به احتمال بسیار زیاد» توانسته از ویروس HIV رهایی یابد.

بیمار که اکنون ۶۳ سال دارد، در ۵۸ سالگی تحت رویکردی درمانی قرار گرفت که هدف آن جایگزینی کامل سلول‌های خونی و ایمنی او بود. در این روش که با نام پیوند سلول‌های بنیادی خون‌ساز یا پیوند مغز استخوان شناخته می‌شود، سلول‌های بنیادی سالم به بدن تزریق می‌شوند تا جایگزین سلول‌های آسیب‌دیده یا بیمار شوند. این سلول‌ها در مغز استخوان مستقر و تکثیر می‌شوند و در نهایت تمامی اجزای سیستم ایمنی و خون فرد را بازسازی می‌کنند.

پیش از این نیز چند بیمار مبتلا به ایدز که چنین پیوندهایی دریافت کرده بودند، وارد دوره‌های طولانی بهبودی شده بودند. اما در آن موارد، سلول‌های پیوندی از اهداکنندگان غیرخویشاوند تأمین شده بود، درحالی‌که در مورد بیمار اسلو، سلول‌ها از برادر خودش گرفته شد که به‌طور اتفاقی حامل جهش ژنتیکی نادری بود که او را در برابر HIV مقاوم می‌کند.

جهش که «CCR5 دلتا ۳۲» (CCR5Δ32) نام دارد، باعث غیرفعال شدن پروتئینی به نام CCR5 روی سطح برخی از سلول‌های ایمنی می‌شود. این پروتئین در شرایط عادی به‌عنوان یکی از «درگاه‌های ورود» ویروس HIV به سلول عمل می‌کند. هنگامی که این پروتئین وجود نداشته باشد یا عملکردش مختل شود، ویروس عملاً نمی‌تواند وارد سلول شود و چرخه عفونت را آغاز کند. برادر بیمار اسلو دو نسخه از این جهش را در ژن‌های خود داشت (CCR5Δ32/Δ32)؛ وضعیتی که به‌طور مؤثری سلول‌های ایمنی او را در برابر HIV مقاوم می‌کند.

به‌گزارش لایوساینس، بیمار نخستین‌بار در سال ۲۰۰۶ و در ۴۴ سالگی به HIV مبتلا تشخیص داده شد. او از سال ۲۰۱۰ درمان استاندارد ضدویروسی (ART) را آغاز کرد که با مهار تکثیر ویروس در بدن، از پیشرفت بیماری به مرحله ایدز جلوگیری می‌کند. همچنین وقتی میزان ویروس در خون به حد غیرقابل‌تشخیص برسد، خطر انتقال آن از طریق تماس جنسی نیز عملاً از بین می‌رود. بیمار اسلو توانست از سال ۲۰۱۰ تاکنون این وضعیت مهار ویروسی را حفظ کند.

بااین‌حال، در سال ۲۰۱۷ بیمار دچار خستگی شدید شد و آزمایش‌ها نشان داد تعداد سلول‌های خونی‌اش به‌طور قابل‌توجهی کاهش یافته است. یک سال بعد، پزشکان تشخیص دادند که او به نوعی سرطان مغز استخوان به نام سندرم میلودیسپلاستیک مبتلا شده است. در این بیماری، سلول‌های خونی جدیدی که در مغز استخوان ساخته می‌شوند، به‌درستی بالغ نمی‌شوند و در نتیجه عملکرد طبیعی خون مختل می‌شود.

ابتدا، بیمار به درمان دارویی پاسخ داد و وارد دوره بهبودی شد، اما بیماری مجدداً عود کرد. در این مرحله، پزشکان تصمیم گرفتند از پیوند مغز استخوان برای درمان استفاده کنند؛ روشی که در چنین مواردی می‌تواند تنها گزینه درمانی مؤثر باشد.

پس از ارجاع بیمار به تیم دکتر مایره در بیمارستان دانشگاهی اسلو، پزشکان تلاش کردند اهداکننده‌ای پیدا کنند که هم با بیمار سازگار باشد و هم جهش CCR5Δ32 را در هر دو نسخه ژنی خود داشته باشد. چنین مواردی پیش‌تر در برخی بیماران باعث شده بود که هم سرطان و هم HIV به‌طور همزمان مهار شوند. با‌این‌حال، جست‌وجوی آن‌ها برای یافتن چنین اهداکننده‌ای بی‌نتیجه ماند.

درنهایت، برادر ۶۰ ساله بیمار برای نجات جان او از سرطان، مغز استخوان خود را اهدا کرد. نکته جالب این بود که درست در روز انجام پیوند، تیم پزشکی متوجه شد او به‌طور اتفاقی دارای دو نسخه از جهش CCR5Δ32 است و همین کشف اهمیت بسیار زیادی در نتیجه نهایی درمان داشت.

دکتر ماریوس ترُسِید، متخصص بیماری‌های عفونی و استاد در همان بیمارستان، گفته است که بیمار خود این اتفاق را به «برنده شدن دوباره در لاتاری» تشبیه می‌کند: نخست درمان از بیماری بالقوه کشنده‌ی مغز استخوان، و دوم رهایی احتمالی از HIV.

پس از انجام پیوند، بیمار دچار یکی از عوارض شناخته‌شده این روش به نام «بیماری پیوند علیه میزبان» شد. در این وضعیت، سلول‌های ایمنی جدید که از اهداکننده آمده‌اند، بدن گیرنده را به‌عنوان عامل بیگانه شناسایی و به بافت‌های آن حمله می‌کنند. این عارضه با داروهای تنظیم‌کننده سیستم ایمنی کنترل شد و به‌تدریج، سیستم ایمنی جدید توانست به‌طور کامل جایگزین سیستم قبلی شود.

دو سال پس از پیوند، بررسی‌های دقیق نشان داد که سلول‌های جدید به‌طور کامل جایگزین سلول‌های ایمنی قبلی در خون، مغز استخوان و حتی دستگاه گوارش شده‌اند. این موضوع اهمیت زیادی دارد، زیرا HIV معمولاً در بافت‌های لنفاوی روده به‌عنوان مخفیگاه اصلی خود باقی می‌ماند.

در ادامه، این پرسش مطرح شد که آیا بیمار می‌تواند مصرف داروهای ضدویروسی را متوقف کند یا خیر. آزمایش‌های گسترده نشان داد که هیچ نشانه‌ای از ویروس در خون او وجود ندارد و سیستم ایمنی‌اش به‌طور کامل دگرگون شده است. پژوهشگران حتی ۶۵ میلیون سلول CD4 را که اصلی‌ترین هدف HIV هستند، بررسی کردند و هیچ‌کدام حاوی ویروس فعال نبودند.

بر این اساس، ۲۴ ماه پس از پیوند، بیمار مجاز شد مصرف داروهای ART را متوقف کند. از آن زمان تاکنون، هیچ نشانه‌ای از بازگشت ویروس در بدن او مشاهده نشده است.

پژوهشگران همچنین با بررسی بافت‌های لنفاوی دستگاه گوارش و انجام آزمایش‌های عملکردی روی سلول‌های ایمنی، دریافتند که این سلول‌ها به ویروس‌های رایج مانند ویروس اپشتین–بار (عامل بیماری مونونوکلئوز) و ویروس‌های آنفلوآنزا واکنش نشان می‌دهند، اما هیچ واکنشی نسبت به HIV ندارند. این موضوع نشان می‌دهد که سیستم ایمنی جدید عملاً هرگز با HIV مواجه نشده و آن را «نمی‌شناسد».

با در نظر گرفتن تمامی این یافته‌ها، پژوهشگران معتقدند که این مورد به احتمال زیاد یک «درمان» واقعی است، هرچند در ادبیات علمی معمولاً از اصطلاح «بهبودی پایدار» استفاده می‌شود، زیرا هنوز تعریف دقیقی برای اعلام درمان قطعی HIV وجود ندارد. با این حال، از نظر عملی، بیمار دیگر نیازی به مصرف روزانه دارو برای کنترل ویروس ندارد.

پژوهش در ژورنال Nature Microbiology منتشر شده است.