ناگفته‌های ویپ: آیا واقعا کم‌خطرتر از سیگار است؟

تصور کنید یکی از مرگبارترین عادت‌های تاریخ بشر، ناگهان لباس عوض کند؛ دیگر خبری از بوی تند خاکستر و سرفه‌های خشک نباشد و جایش را به ابری نرم با طعم انبه یا وانیل بدهد که با یک شارژر USB جان می‌گیرد!

ویپینگ با وعده‌ی فریبنده‌ای پا به میدان گذاشت؛ اینکه می‌توانیم لذت ممنوعه‌ی نیکوتین را بدونِ خطر ابتلا به سرطان تجربه کنیم و طبیعت را با تکنولوژی دور بزنیم. اما این سکه روی تاریک و پیچیده‌ای هم دارد. ظهور نمک نیکوتین با گیرایی بالا و دستگاه‌های جذاب، ناخواسته پای نوجوانانی را به ماجرا باز کرد که هرگز لب به سیگار نزده بودند.

از جنجال‌های ترسناک و بعضاً نادرستی مثل ریه پاپ‌کورنی تا واقعیت تلخ آسیب به انعطاف‌پذیری عروق قلبی و بحران زیست‌محیطی باتری‌های لیتیومی دورریختنی، حقایق زیادی پشت ابرهای معطر بخار پنهان شده است.

دنیا نیز در برخورد با این پدیده سردرگم مانده؛ جایی که یک کشور ویپ را نسخه می‌کند و کشوری دیگر با ممنوع کردنش، ناخواسته خیابان‌ها را به میدان جنگ گانگسترها و بمب‌گذاری فروشگاه‌ها می‌کشاند!

اما آیا ویپ جایگزین مناسبی برای سیگار است؟

نخستین نسل سیگارهای الکترونیکی که در سال‌های ۲۰۰۶ و ۲۰۰۷ به بازارهای غربی راه یافتند، تقلیدی ناشیانه از سیگار سنتی بودند؛ موسوم به سیگالایک. ظاهرشان عمداً شبیه سیگار طراحی شده بود و حتی نوکشان هنگام کام‌گیری سرخ می‌شد، اما در عمل کارنامه‌ای ناامیدکننده داشتند:

باتری‌های کم‌دوام و نیکوتین‌رسانی ضعیف، بسیاری از سیگاری‌های حرفه‌ای را به‌سرعت از آن‌ها دلسرد کرد.

در همین حال، گروهی از کاربران دست به اصلاح و بازطراحی دستگاه‌ها زدند؛ با باتری‌های قدرتمندتر و مخازن دست‌ساز، ابتدا ویپ‌پن‌ها و سپس نسل سوم یا مادها را شکل دادند. این نسل جدید دیگر شباهتی به سیگار نداشت:

دستگاه‌هایی بزرگ و جعبه‌مانند با امکان تنظیم توان خروجی که حجم بخار و کیفیت طعم‌دهی را افزایش می‌داد. همین آزادی عمل بود که ویپینگ را از ابزاری برای ترک سیگار، به خرده‌فرهنگی مستقل بدل کرد.

تا سال ۲۰۱۵، ویپینگ هنوز یک مشکل بزرگ داشت: برای رساندن نیکوتین کافی به بدن یک سیگاری قهار، باید غلظت نیکوتین مایع را بالا می‌بردند. اما نیکوتین خالص (Freebase) خاصیت قلیایی دارد و در دوزهای بالا گلو را به‌شدت می‌سوزاند. اینجا بود که آزمایشگاه‌های JUUL وارد میدان شدند و قواعد بازی را تغییر دادند.

این نوآوری ویپ را برای اولین‌بار به رقیبی واقعی برای سیگار تبدیل کرد، اما هم‌زمان تیغی دولبه بود؛ زیرا همین نرمی و گیرایی بالا، آن را برای نوجوانانی که هرگز لب به سیگار نزده بودند نیز جذاب و قابل‌تحمل کرد.

برای درک علمی ایمنی یا خطر ویپ، باید به سطح مولکولی برویم. مایکل راسل، پژوهشگر پیشگام، در دهه ۷۰ گفته بود: «مردم برای نیکوتین سیگار می‌کشند، اما به‌خاطر قطران می‌میرند.» تمایز بنیادین سیگار و ویپ درست در همین امر خلاصه می‌شود: احتراق در برابر تبخیر.

تحلیل‌های کروماتوگرافی نشان می‌دهد که با حذف احتراق، موادی مانند مونوکسید کربن (عامل اصلی سکته‌های قلبی) و قطران (عامل اصلی سرطان ریه) به‌کلی از معادله حذف می‌شوند.

طبق آنالیزهای دقیق آزمایشگاهی، سطح مواد سمی خاص مانند ۱،۳-بوتادین که سرطان‌زای قوی محسوب می‌شود، در بخار ویپ ۹۵ درصد کمتر از دود سیگار است. همچنین سطح آلدئیدهای خطرناکی مانند آکرولئین نیز تا ۹۸ درصد کاهش می‌یابد

شاید شنیده باشید که «ویپ‌ها فرمالدئید تولید می‌کنند»، ادعایی که ریشه در مطالعه‌ای جنجالی در سال ۲۰۱۵ دارد.

اما تحقیقات تکمیلی دکتر فارسالینوس نشان داد که ویپ‌ها تنها زمانی مقادیر خطرناک فرمالدئید تولید می‌کنند که دستگاه در ولتاژهای غیرمنطقی و بسیار بالا تست شود؛ حالتی که به خشک‌شدن و سوختن فتیله پنبه‌ای می‌انجامد.

این پدیده که پاف خشک نامیده می‌شود، طعمی چنان زننده و سوخته دارد که هیچ انسانی قادر به استنشاق آن نیست. سطح فرمالدئید تولید شده در شرایط استفاده نرمال ویپ، بسیار ناچیز و پایین‌تر از استانداردهای سخت‌گیرانه هوای محیط کار است.

تابستان ۲۰۱۹ اورژانس‌های آمریکا پدیده‌ای عجیب را ثبت کردند: هر روز گروهی از جوانان با نفس‌های بریده و ریه‌هایی که در تصاویر رادیولوژی سفید شده بودند، بستری می‌شدند، بیماری‌ای با نام EVALI که خانواده‌ها را وحشت‌زده کرد.

به همین دلیل کارآگاهان بیماری در مرکز کنترل و پیشگیری بیماری‌ها (CDC) شروع به تحقیق کردند و پس از بررسی صدها نمونه از مایع ریوی بیماران، به کشفی حیرت‌انگیز رسیدند.

وقتی ویتامین E استنشاق می‌شود، مثل لایه‌ای چسبناک روی کیسه‌های هوایی ریه می‌نشیند و تنفس را غیرممکن می‌کند.

تحقیقات نهایی CDC نشان داد که این یک بحران از بازار سیاه و مواد مخدر دست‌کاری‌شده ناشی می‌شد، نه فناوری ویپینگ. با حذف این ماده از بازار غیرقانونی، بیماری هم تقریباً ناپدید شد، اما ترس ناشی از آن هنوز در ذهن بسیاری باقی‌مانده است.

بیماری نادر و مهلک برونشیولیت انسدادی که غالباً با نام ریه‌ی پاپ‌کورنی شناخته می‌شود، نخستین‌بار در کارگران کارخانه پاپ‌کورن دیده شد و عامل آن ماده‌ای طعم‌دهنده به نام دی‌استیل بود. منتقدان ویپ با استناد به وجود این ماده در برخی مایعات ویپ، نسبت به خطر آن هشدار دادند.

گرچه دی‌استیل واقعاً در برخی مایعات قدیمی وجود داشت، اما مقدار دی‌استیل موجود در دود سیگار معمولی ۷۵۰ برابر بیشتر از هر ویپی است و بااین‌حال، سیگارکشیدن هیچ‌گاه به‌عنوان عامل این بیماری خاص شناخته نشد.

واقعیت‌های علمی به ما می‌گویند ویپینگ بی‌خطر نیست؛ ولی خطر کمتری نسبت به سیگار دارد. ریه انسان طی میلیون‌ها سال تکامل‌یافته تا فقط اکسیژن تنفس کند، نه پروپیلن گلیکول یا طعم‌دهنده توت‌فرنگی.

مطالعات نشان می‌دهند افرادی که ویپ می‌زنند و قبلاً سیگاری نبوده‌اند، حدود ۴۰ درصد بیشتر از افراد غیرسیگاری در معرض ریسک بیماری‌های تنفسی مانند برونشیت هستند.

ویپ با حذف مونوکسید کربن، به قلب اجازه می‌دهد نفس بکشد. مطالعات عروقی نشان داده‌اند که وقتی یک سیگاری به ویپ روی می‌آورد، تنها پس از یک ماه، انعطاف‌پذیری عروقش بهبود می‌یابد.

یکی از پیچیده‌ترین بحث‌های اخلاقی و پزشکی در زمینه مصرف ویپ در دوران بارداری مطرح می‌شود. نیکوتین ماده‌ای تراتوژن است، یعنی می‌تواند بر رشد مغز و ریه جنین اثر منفی بگذارد و خطر زایمان زودرس را افزایش دهد. به همین دلیل، CDC صریحاً می‌گوید: «زنان باردار نباید هیچ محصول نیکوتین‌داری مصرف کنند.»

درعین‌حال سیستم سلامت ملی بریتانیا (NHS) استدلال می‌کند که برای مادری که شدیداً به سیگار وابستگی دارد و نمی‌تواند بدون کمک ترک کند، «ویپینگ ایمن‌تر از ادامه سیگارکشیدن است»؛ زیرا سیگار هزاران سم را از جفت عبور می‌دهد و اکسیژن جنین را قطع می‌کند، درحالی‌که ویپ فقط نیکوتین دارد. درواقع اینجا با انتخاب بین بد و بدتر مواجهیم.

سال‌ها این موضوع محل مناقشه بود، تا اینکه در سال ۲۰۲۴، Cochrane که از آن به‌عنوان استاندارد طلایی شواهد پزشکی یاد می‌شود؛ جمع‌بندی نهایی خود را منتشر کرد:

با مرور ده‌ها مطالعه با هزاران شرکت‌کننده، شواهد با قطعیت بالا نشان می‌دهند که سیگارهای الکترونیکی در ترک سیگار، مؤثرتر از روش‌های سنتی مانند چسب، آدامس و اسپری نیکوتین عمل می‌کنند.

و البته همین موضع خطر دیگری را هم پیش می‌کشد که می‌تواند تمام مزایا را نابود کند: استفاده دوگانه. بسیاری از افراد ویپ می‌خرند تا کمتر سیگار بکشند، اما درنهایت هر دو را مصرف می‌کنند. صبح‌ها با قهوه سیگار می‌کشند و در محل کار ویپ می‌زنند، روالی که بدترین سناریوی ممکن به‌حساب می‌آید.

تحقیقات نشان می‌دهد افرادی که استفاده دوگانه دارند، نه‌تنها با ریسک شدیدتری مواجه‌اند، بلکه گاهی دوز نیکوتین و سموم دریافتی‌شان از یک سیگاری معمولی هم بیشتر می‌شود. علم پزشکی می‌گوید کاهش تعداد سیگار کافی نیست و تنها قطع کامل سیگار و جایگزینی آن می‌تواند گزینه‌ی بهتری محسوب شود.

متأسفانه در حال حاضر ویپینگ صرفاً نقش ابزاری برای ترک سیگار را ایفا نمی‌کند، بلکه نوعی پدیده‌ی مخرب فرهنگی به‌شمار می‌رود که بسیاری از قانون‌گذاران کشورهای مختلف را با چالشی نو مواجه کرده است.

بیایید به دو جبهه اصلی این نبرد نگاه کنیم: یکی در ذهن نوجوانان و دیگری در خیابان‌های ملتهب شهرها.

بزرگ‌ترین مانع اخلاقی در برابر پذیرش ویپ، نگرانی از معتادشدن نسلی است که شاید هرگز قرار نبود سیگاری شود. سال ۲۰۱۹، مصرف ویپ در میان دانش‌آموزان دبیرستانی آمریکا به ۲۷٫۵ درصد رسید. مقصر اصلی هم دستگاه‌های کوچک و شیک JUUL و طعم‌های جذاب انبه و نعناع بود.

طبق نتایج تحقیقات سال ۲۰۲۵ درحالی‌که طعم‌ها قلاب اولیه‌اند، دلیل ماندگاری نوجوانان در این اعتیاد، فرار از واقعیت است، چنان‌که حدود ۴۲ درصد از نوجوانانی که ویپ مصرف می‌کنند، علائم متوسط تا شدید اضطراب و افسردگی را گزارش کرده‌اند. برای این نسل پر از استرس، نیکوتین نقش خوددرمانی خطرناکی را بازی می‌کند.

هم والدین و هم سیاست‌مداران نگرانی مشترکی دارند: اینکه نوجوانی که امروز ویپ می‌کشد، فردا سیگاری شود، ایده‌ای که به تئوری دروازه شهرت دارد. اما آیا داده‌های واقعی این ترس را تأیید می‌کنند؟ پاسخ این سؤال چندان ساده نیست، به‌ویژه وقتی تحقیقات پدیده‌ای به نام «مسئولیت مشترک» (Common Liability) را مطرح می‌کنند:

شواهد جمعیتی نشان می‌دهد درست در سال‌هایی که مصرف ویپ در بین جوانان آمریکا و بریتانیا اوج گرفت، نرخ مصرف سیگار سنتی در همین گروه سنی با سرعتی بی‌سابقه سقوط کرد. اگر ویپ دروازه‌ای به سیگار بود، باید شاهد افزایش سیگاری‌ها می‌بودیم، نه کاهش آن‌ها.

در این میان کشورهای مختلف، سیاست‌های متفاوتی برای مواجهه با این ترند روز اتخاذ کردند که اینجا دو نمونه‌ی مشهور را با شما مرور می‌کنیم:

لندن؛ مدل کاهش آسیب: دولت بریتانیا در طرحی به نام Swap to Stop، به یک میلیون سیگاری کیت ویپ رایگان داد تا آن‌ها را تشویق به ترک کند، با این فلسفه که وقتی نمی‌توانید دشمن (نیکوتین) را حذف کنید، سلاحش را کند کنید.

البته آن‌ها هم نگران کودکان هستند و با لایحه نسل بدون دخانیات، فروش تنباکو به متولدین بعد از ۲۰۰۹ را ممنوع کرده و محدودیت‌های سختی برای بسته‌بندی‌های جذاب ویپ در نظر گرفته‌اند.

ملبورن؛ جنگ‌های تنباکو: در آن‌سوی دنیا، دولت استرالیا فروش ویپ در مغازه‌ها را ممنوع کرد و آن را تنها با نسخه پزشک و در داروخانه‌ها مجاز دانست. روی کاغذ، این طرح عالی به نظر می‌رسید: حذف کامل دسترسی تفریحی.

اما این سیاست در عمل نتایج خوشایندی نداشت: وقتی تقاضا برای کالایی بالاست، ممنوعیت قانونی آن را از بین نمی‌برد، بلکه آن را به زیرزمین می‌راند. استرالیا شاهد ظهور بازاری سیاه و قدرتمند بود که توسط گروه‌های تبهکار و باندهای موتورسوار اداره می‌شد.

نتیجه این سیاست، پدیده‌ای وحشتناک به نام جنگ‌های تنباکو بود. در ایالت ویکتوریا و شهر ملبورن، رقابت بر سر کنترل بازار سیاه ویپ و تنباکو به خشونت کشیده شد. بیش از ۱۰۰ فروشگاه و مرکز تجاری که حاضر به باج‌دهی نبودند یا به رقبای قاچاقچی تعلق داشتند، هدف بمب‌گذاری‌های آتش‌زا قرار گرفتند.

مغازه‌ها در نیمه‌شب منفجر می‌شدند و خیابان‌های آرام استرالیا به صحنه نبرد گانگسترها تبدیل شد و نکته‌ی مهم اینکه باوجود ممنوعیت‌های سخت، نرخ مصرف ویپ و حتی سیگار در میان جوانان استرالیایی در سال ۲۰۲۴ افزایش یافت، چرا که قاچاقچی بازار سیاه هیچ علاقه‌ای به پرسیدن سن مشتری و کارت شناسایی ندارد.

تا اینجا درباره ریه و جامعه صحبت کردیم، اما داستان ویپینگ ابعاد پنهان دیگری هم دارد: وقتی دود کنار می‌رود، واقعیت‌های اقتصادی و زیست‌محیطی خودنمایی می‌کنند.

شاید یک فرد سیگاری، سلامتی را نخستین اولویت خود بداند، ولی دومین انگیزه‌ی او قطعاً مالی است. برخلاف ظواهر، سیگارکشیدن عادت ارزانی نیست و به معنای واقعی کلمه پول را دود می‌کند.

طبق محاسبات بریتانیا، یک فرد سیگاری به‌طور متوسط سالانه حدود ۲۹۲۰ پوند هزینه می‌کند؛ درحالی‌که استفاده از یک ویپ استاندارد و قابل‌شارژ، حدود ۳۲۰ پوند در سال هزینه دارد.

اما در سطح کلان، دولت‌ها سود بزرگ‌تری می‌برند. بیماری‌های ناشی از سیگار مانند سرطان، سکته و بیماری‌های مزمن ریوی میلیاردها دلار خرج روی دست سیستم‌های بیمه و سلامت می‌گذارند.

برخی مطالعات حاکی از آن‌اند که روی آوردن هر فرد از سیگار به ویپ به لحاظ اقتصادی می‌تواند مثبت تلقی شود. در واقع، هزینه درمان یک سیگاری در طول عمرش هزاران دلار بیشتر از یک فرد غیرسیگاری یا ویپر است.

ویپ‌های یک‌بارمصرف، دستگاه‌های ارزان و رنگارنگی پس از چند روز استفاده دور انداخته می‌شوند، چالش جدیدی در عرصه‌ی محیط‌زیست آفریده‌اند.

برای مثال هر هفته ۵ میلیون ویپ یک‌بارمصرف در بریتانیا راهی سطل زباله می‌شود، درحالی‌که داخل هر کدام باتری لیتیومی کوچکی وجود دارد. محاسبات نشان می‌دهد لیتیومی که سالانه از طریق ویپ‌های دورریختنی هدر می‌رود، برای تولید پنج هزار باتری خودروی تسلا کافی است!

علاوه بر هدررفت منابع، وقتی این ویپ‌ها در سطل‌های زباله معمولی فشرده می‌شوند، ممکن است باتری‌هایشان منفجر شوند یا حتی حوادثی مانند آتش‌سوزی کامیون‌های حمل زباله و مراکز بازیافت را در پی داشته باشند.

به همین دلیل بسیاری از کشورهای اروپایی در حال حرکت به سمت ممنوعیت کامل مدل‌های یک‌بارمصرف هستند تا صنعت را مجبور به بازگشت به دستگاه‌های پایدار و قابل‌شارژ کنند.

بیایید به سؤال ابتدای مطلب برگردیم. آیا ویپ جایگزین مناسبی برای سیگار است؟ پاسخ این سؤال تنها در صورتی مثبت است که فرد سیگاری بتواند سیگار را کاملاً کنار بگذارد و به ویپ روی بیاورد، زیرا ویپینگ با حذف فرایند احتراق، مواجهه بدن با سموم را ۹۵ درصد کاهش می‌دهد.

محققان استفاده‌ی دوگانه را به‌هیچ‌وجه پیشنهاد نمی‌دهند؛ زیرا اغلب کسانی که از ابتدا ویپ و سیگار را با هم مصرف می‌کنند، بعد از حدود یک سال همچنان هر دو را می‌کشند و درعین‌حال تمایل کمتری به ترک سیگار نشان می‌دهند.

به‌علاوه اگر سیگاری نیستید، شروع ویپ‌کشیدن فقط به معنای ورود غیرضروری مواد شیمیایی به ریه‌هایتان خواهد بود و می‌تواند آغازگر اعتیادی پرهزینه باشد که هیچ پزشک و مشاوری توصیه‌اش نمی‌کند.