دشت قونیه در حال فروپاشی؛ بحران خاموش آبهای زیرزمینی ترکیه
خلاصه مقاله:
- دشت قونیه در مرکز ترکیه، که یکی از مهمترین مناطق کشاورزی و تأمینکننده غلات کشور است، در سالهای اخیر با افزایش نگرانکننده فروچالهها مواجه شده است. فروچالهها نتیجه ترکیب چند عامل همزمان از جمله خشکسالیهای مداوم، ساختار زمینشناسی کارستی منطقه و برداشت بیش از حد از آبهای زیرزمینی برای کشاورزی، هستند.
- کاهش شدید سطح آبهای زیرزمینی باعث شده لایههای زیرسطحی که پیشتر توسط آب پشتیبانی و پایدار میشدند، تضعیف شوند و در نهایت دچار فروریزش شوند در کنار شرایط اقلیمی، توسعه کشاورزی پرمصرف و حفر گسترده چاههای مجاز و غیرمجاز، فشار بر منابع آب را افزایش داده و روند تخریب زمین را تسریع کرده است.
- کارشناسان هشدار میدهند ادامه این روند میتواند پیامدهای جدی برای امنیت غذایی ترکیه، پایداری اقتصاد کشاورزی و حتی احتمال مهاجرت از این مناطق داشته باشد. پژوهشگران تأکید میکنند فروچالهها نشانه نهایی بحران طولانیمدتی هستند که ریشه اصلی آن در مدیریت نادرست منابع آب و سیاستهای کشاورزی ناپایدار نهفته است.
در میان مزرعهای سرسبز که بهتازگی آبیاری شده است، چهار سگ با پاهای کوتاه و صدای بلند نگهبانی میدهند و نوار باریکی از سیم خاردار بهشکل دایرهای بخشی از زمین را محصور کرده است. آنسوی حصار، زمین به طور ناگهانی فرو ریخته و شکافی عظیم درست در میانه مزرعه دهان باز کرده است، آنقدر عمیق که ایستادن بر لبه آن میتواند هر کسی را دچار سرگیجهای خطرناک کند.
دو سال پیش، این نقطه از زمین فروریخت و به یکی دیگر از صدها فروچالهای تبدیل شد که در استان قونیه، واقع در مرکز ترکیه، پدید آمدهاند. مهمت آکیف اشیکلی به درون این فروچاله در مزرعه همسایهاش خیره شده است که بسیار شبیه فروچالهای است که سالها پیش وسط زمین کشاورزی خودش ایجاد شد.
مزرعه اشیکلی در نزدیکی شهر کاراپینار واقع است و او از سال ۱۹۹۵ به کشاورزی مشغول است. او یونجه، ذرت، گندم و دیگر محصولات قراردادی کشت میکند و نخستین شرکت تولیدکننده بذر ذرت در کاراپینار را نیز راهاندازی کرده است. درست در میانه مزرعهاش، فروچالهای عظیم دیگر دیده میشود که نزدیک به ۲۰ سال پیش شکل گرفت و همچون دهانه برخورد یک سیارک، منظره این مزرعه سرسبز را دگرگون کرده است. اشیکلی میگوید: «وقتی اهالی روستا خبر ایجاد فروچاله را به ما دادند، در مزرعه بودیم. وقتی رسیدیم، زمین تازه شروع به فروریختن کرده بود و از داخل آن آب با شدت میجوشید.»
استان قونیه این روزها با افزایش سریع تعداد فروچالهها دستوپنجه نرم میکند. در آناتولی مرکزی، جایی که مزارع گسترده ذرت، گندم و چغندر کیلومترها امتداد دارند، چشمانداز زمین گویی با یک پانچ غولآسای کیهانی سوراخسوراخ شده و دهانههای متعدد سراسر دشت را پوشاندهاند.
براساس آمار سازمان مدیریت بحران و بلایای ترکیه (AFAD)، تاکنون ۶۸۴ فروچاله بزرگ در حوضه قونیه شکل گرفته است. یکی از بزرگترین آنها قطری برابر با ۲۲۸ متر و عمقی حدود ۱۷۱ متر دارد و چهره منطقهای را که به «سبد نان ترکیه» شهرت دارد، دگرگون کرده است. اما منشأ این حفرههای عظیم نه بمباران است، نه برخورد شهابسنگ و نه هیچ پدیدهای از آسمان؛ ریشه این بحران در اعماق زمین و زیر سطح آن نهفته است.
طوفانی از چند بحران همزمان
ترکیه در سالهای اخیر با خشکسالی مداوم دستوپنجه نرم میکند. گزارش سازمان ملل متحد هشدار داده است که این کشور تا سال ۲۰۳۰ به کشوری با کمبود شدید منابع آب تبدیل خواهد شد. این روند، بحران موجود کمآبی را در سراسر ترکیه تشدید کرده، موجب خشک شدن دریاچهها و کاهش بهرهوری کشاورزی شده است. در استان قونیه نیز گسترش فروچالهها نتیجه همزمان سه عامل است: ویژگیهای زمینشناسی منطقه، خشکسالی و برداشت بیرویه آبهای زیرزمینی برای کشاورزی.
کشاورزان محلی برای جبران کمبود آب ناشی از خشکسالی، به برداشت غیرقانونی از سفرههای آب زیرزمینی روی آوردهاند. ترکیب این بحران طبیعی با شیوههای ناپایدار کشاورزی، بهویژه استخراج گسترده آبهای زیرزمینی برای آبیاری مزارع، آسیبهای گستردهای به قونیه وارد کرده است. این روند نهتنها باعث ایجاد فروچالههای متعدد در سراسر منطقه شده، بلکه میتواند امنیت غذایی ترکیه را نیز در معرض تهدید قرار دهد.
به نوشته بیبیسی، قونیه در حوضه آبریز بستهای قرار گرفته است که در آن رودخانهها و آبهای زیرزمینی به دریا راه پیدا نمیکنند و در عوض در مجموعهای از دریاچهها تجمع مییابند. آبهای زیرزمینی ستون فقرات چرخه آب این منطقه کشاورزی بهشمار میروند. حوضه قونیه میزبان دریاچههای شور، دریاچههای آب شیرین، تالابها و دیگر زیستبومهای ارزشمند آبی است که همگی به آبهای زیرزمینی وابستهاند. این آبها همچنین به حفظ پایداری سنگهای آهکی و کارستی نرم زیر سطح زمین کمک میکنند. اما با کاهش آبهای زیرزمینی، این ساختارها بهسرعت ضعیف میشوند و احتمال فروریزش زمین افزایش مییابد.
فروچالههای امروز در قونیه، مرحله نهایی بحرانی هستند که نشانههای آن سالها قبل وجود داشته اما به شکل قابل مشاهده فعلی بروز نکرده بود
گوون اکن، بنیانگذار انجمن حفاظت از طبیعت در ترکیه، میگوید: «در این منطقه، آب و رودخانههای زیرزمینی مانند ستونهایی هستند که رطوبت، پایداری و استحکام سازندهای کارستی را حفظ میکنند. اما به دلیل سیاستهای نادرست و آبیاری بیش از حد، ظرفیت آب بهشدت کاهش یافته و این رودخانههای زیرزمینی تقریباً خشک شدهاند. درنتیجه، آبی که زمانی زیر حوضه قونیه جریان داشت، دیگر وجود ندارد و کل این سامانه خشک شده است.»
کشاورزان این حوضه بسته سالهاست برای آبیاری مزارع خود به چاههای آب زیرزمینی، ازجمله شمار زیادی چاه غیرمجاز، وابسته هستند. برداشت بیرویه و غیرمسئولانه از منابع آب زیرزمینی سابقهای طولانی دارد. صندوق جهانی طبیعت ترکیه در مطالعهای که سال ۲۰۱۴ درباره بحران آب در حوضه قونیه انجام داد، برآورد کرد که از حدود ۱۰۰ هزار حلقه چاه موجود در آن زمان، نزدیک به ۶۶ هزار حلقه بهطور غیرقانونی حفر شده بودند.
ارن آتاک، مدیر برنامه آب شیرین شاخه صندوق جهانی طبیعت در ترکیه، میگوید: «در سال ۲۰۱۴ به این نتیجه رسیدیم که مصرف آب در این منطقه حدود ۵۰ درصد بیشتر از ظرفیت تجدیدپذیر منابع آبی است. ما این را «بودجه آب» مینامیم؛ یعنی باید میان میزان آب موجود و میزان مصرف تعادل برقرار باشد. اما حتی در آن زمان نیز برداشت آب بسیار فراتر از ظرفیت منابع بود و دلیل اصلی آن، چاههای غیرقانونی بود.»
برداشت آبهای زیرزمینی شاید در کوتاهمدت امکان آبیاری مزارع را برای کشاورزان فراهم کند، اما چون فرصتی برای تغذیه دوباره سفرههای آب زیرزمینی باقی نمیگذارد، در واقع منابع آبی آینده را قربانی نیازهای امروز میکند. همین روند سرانجام باعث فروریختن زمین زیر پای خود کشاورزان میشود.
آتاک میگوید: «فروچالههایی که امروز میبینیم، در واقع آخرین مرحله این بحران هستند. اکنون مشکل بهوضوح دیده میشود، اما نشانههای آن سالها قبل نیز وجود داشت؛ فقط آن زمان هنوز به شکل فروچاله ظاهر نشده بود.»
بحرانی که هر روز گستردهتر میشود
فروچالهها پدیدهای تازه در دشت قونیه نیستند و سابقه شکلگیری آنها به هزاران سال پیش بازمیگردد. فتحالله آریک، رئیس گروه مهندسی زمینشناسی دانشگاه فنی قونیه، میگوید: «فروچالهها هزاران سال است در این منطقه شکل میگیرند. فلاتی که فروچاله معروف کیزاورن در آن قرار دارد، از گذشته با نام فلات اوبروک شناخته میشده است. واژه اوبروک در زبان محلی ترکی به معنای فروچاله است.»
به گفته او، این منطقه طی نسلهای متمادی شاهد شکلگیری فروچالههای طبیعی بوده است. فروچالههای باستانی یا پالئوفروچالهها نیز هزاران سال پیش بر اثر فروریختن غارها و شکافهای سنگهای آهکی درون خود به وجود آمدهاند.
بااینحال، در سالهای اخیر تعداد فروچالهها با سرعتی بیسابقه افزایش یافته است. زمانی که فروچاله اینوبا در سال ۲۰۰۸ درست در کنار یک روستا ایجاد شد و یک سال بعد نیز فروچاله یاریماوغلو در نزدیکی بزرگراه قونیه–آدانا پدید آمد، بسیاری برای نخستین بار متوجه ابعاد واقعی این تهدید شدند.
آریک هشدار میدهد: «فروچالهها سازههایی بسیار خطرناک هستند.» تاکنون این پدیده جان کسی را نگرفته است، اما همواره این خطر وجود دارد که با فروریختن ناگهانی زمین، چنین حادثهای رخ دهد. به گفته او، نحوه برخورد برخی کشاورزان با فروچالهها نیز میتواند وضعیت را وخیمتر کند.
او توضیح میدهد: «اغلب کشاورزان از روی ترس تلاش میکنند فروچاله را پر کنند، اما پر کردن تصادفی آن بدون آگاهی بسیار خطرناک است. زیر فروچاله حفرهای وجود دارد که مصالح ریختهشده را میبلعد و همین موضوع میتواند باعث فروریزش دوباره زمین و ایجاد خطرات تازه شود.»
در دهه ۱۹۶۰، دولت ترکیه سیاستهایی برای مدیریت منابع آب کشاورزی تدوین کرد که شامل یارانهها و توصیههایی برای مصرف مناسب آب بود. اما این سیاستها اکنون دیگر با شرایط امروز سازگار نیستند و متناسب با بحران کمآبی کنونی ترکیه، بهویژه در حوضه قونیه، بهروزرسانی نشدهاند.
گوون اکن معتقد است که ترکیه به تغییرات اساسی در سیاستهای خود نیاز دارد. او میگوید: «ترکیه باید هرچه سریعتر تغییرات بنیادینی در سیاستهای این حوزه ایجاد کند؛ تغییراتی که هم درآمد کافی برای جامعه کشاورزی و هم برای ساکنان حوضه قونیه فراهم کند. این منطقه به برنامهریزی جامع و نظاممند برای کل حوضه کشاورزی و اجرای دقیق آن نیاز دارد. متأسفانه در حال حاضر نشانهای از چنین رویکردی دیده نمیشود.»
فروچالهها ساختارهایی بسیار خطرناک هستند و اگرچه تاکنون در قونیه جان کسی را نگرفتهاند، همواره این خطر وجود دارد که با فروریزش ناگهانی زمین حادثهای مرگبار رخ دهد
او میافزاید: «نشانههای بحران متعدد و متفاوت هستند، اما راهحل در واقع بسیار ساده است: باید راهبرد جدیدی برای کشاورزی طراحی شود.»
در حال حاضر، محصولاتی با نیاز آبی بسیار بالا مانند چغندرقند و ذرت که از یارانههای دولتی برخوردارند، در بخش بزرگی از حوضه قونیه کشت میشوند. هرچند این محصولات از نظر اقتصادی سودآور هستند، اما هزینه واقعی آن را اکوسیستم منطقه میپردازد؛ زیرا منابع آب آناتولی مرکزی توان تأمین نیاز مزارع وسیع این محصولات پرمصرف را ندارد.
به گفته کارشناسان، تشویق کشاورزان به کشت محصولاتی که با اقلیم و ظرفیت منابع آبی حوضه قونیه سازگارتر هستند، مانند انگور یا ارقام بومی گندم، میتواند به حفظ سلامت اکوسیستم کمک کرده و روند تخلیه آبهای زیرزمینی را کندتر کند. در غیر این صورت، با ادامه خشک شدن منطقه، صنعت کشاورزی قونیه ممکن است با فروپاشی روبهرو شود؛ بحرانی که پیامدهای آن تنها به این استان محدود نخواهد ماند و سراسر ترکیه را تحت تأثیر قرار خواهد داد.
فاجعه خاموش
آتاک میگوید: «این موضوع برای امنیت غذایی ما اهمیت حیاتی دارد. اقتصاد و معیشت کشور به شیلات، جنگلها و کشاورزی وابسته است و ما باید این منابع را حفظ کنیم. زندگی بسیاری از مردم به آنها وابسته است.»
او تأکید میکند که نباید کشاورزان را مقصر اصلی دانست: «هرگز کشاورزان یا جوامع محلی را سرزنش نمیکنم. آنها در نظام سنتی مبتنی بر شیلات، جنگلداری و کشاورزی بزرگ شدهاند. این وظیفه دولت است که برنامهریزی کند، اطلاعرسانی و راهنمایی انجام دهد و با ارائه مشوقها، مسیر درست را پیش روی آنها قرار دهد.»
در همین حال، تلاشهایی برای پایش و بررسی فروچالهها در جریان است. این پروژهها به رهبری فتحالله آریک و گروه پژوهشی او در مرکز تحقیقات فروچاله دانشگاه فنی قونیه انجام میشود.
آریک میگوید: «در حال حاضر، کار تهیه نقشههای حساسیت و نقشههای خطر فروچالهها ادامه دارد. نقشه حساسیت فروچالههای استان قونیه نیز با مشارکت گروه ما تهیه شده است. این نقشهها در تدوین طرحهای کاربری اراضی مورد استفاده قرار میگیرند. همچنین در مطالعات مربوط به برنامهریزی شهری و منطقهای، پژوهشهای ویژهای درباره خطر فروچالهها انجام میشود و بر اساس نتایج آن، اقدامات پیشگیرانه تعیین میشود.»
کارشناسان معتقدند تا زمانی که مسئله اساسی مدیریت مصرف آب و اصلاح شیوههای کشاورزی حل نشود، بحران فروچالهها همچنان گسترش خواهد یافت. اگرچه آسان است که تمام تقصیرها را به گردن خشکسالی انداخت، خشکسالی تنها بحرانی را که سالها در حال شکلگیری بود، آشکارتر کرده است.
گوون اکن دراینباره میگوید: «شرایطی که امروز در حوضه قونیه مشاهده میکنیم، ازجمله گسترش فروچالهها، کاملاً حاصل فعالیتهای انسانی است. این بحرانی است که خودمان ایجاد کردهایم. بحران اقلیمی و خشکسالی بدون تردید روند آن را تشدید کردهاند، اما علت اصلی و ریشهای این مشکل نیستند.» او در پایان با استفاده از تشبیهی هشداردهنده میافزاید: «فروچالهها در واقع فقط نوک کوه یخ هستند.»
کارشناسان هشدار میدهند تا زمانی که الگوی مصرف آب و شیوههای کشاورزی اصلاح نشود، این بحران همچنان تشدید خواهد شد
در شهر کاراپینار، منطقهای که بیش از هر نقطه دیگری از فروچالهها آسیب دیده است، مهمت آکیف اشیکلی» و دوستش، جانر چوراکچی که او نیز کشاورز است، در حالی که چای مینوشند، درباره واقعیت عجیب کشاورزی در سرزمینی صحبت میکنند که ممکن است هر لحظه زمین زیر پایشان فروبریزد. در مزرعه چوراکچی نیز یک فروچاله وجود دارد و او ناچار است زمین خود را با دور زدن آن کشت کند.
چوراکچی میگوید: «دیگر به این وضعیت عادت کردهایم، چون حالا این اتفاق تقریباً در همه مناطق رخ میدهد. در نتیجه میبینیم بخشهای زیادی از زمینهای کشاورزیمان تحت تأثیر قرار گرفته و سطح آنها در حال فرونشست است.»
او میداند که در نهایت، مسئولیت رسیدگی به بحران آب که مستقیماً بر مزرعه و زندگیاش اثر گذاشته، بر عهده دولت است و نگران است که فروچاله بعدی کجا ظاهر خواهد شد.
بااینحال، دغدغه اصلی چوراکچی و ایشیکلی در حال حاضر مسائل فوریتری مانند خشکسالی، شرایط اقتصادی، میزان برداشت محصول و دسترسی به آب است. اما اگر برای این بحران چارهای اندیشیده نشود، آینده حوضه قونیه میتواند بسیار تیره و نگرانکننده باشد.
آتاک از صندوق جهانی طبیعت میگوید: «خطر این است که کل حوضه در حال فرونشست باشد. ده سال دیگر چه اتفاقی خواهد افتاد؟ بیست سال دیگر چه؟ آیا مردم مجبور به مهاجرت خواهند شد؟ آیا کشاورزی در حوضه قونیه بهطور کامل از دستور کار ترکیه خارج خواهد شد؟»
او میافزاید: «کشاورزان از آنچه در حال رخ دادن است آگاه هستند و نگرانی عمیقی دارند. اما درنهایت، تنها منبع درآمدشان همین زمینهاست. زندگی آنها به محصول وابسته است و برای به دست آوردن محصول، ناچارند چاه حفر کنند و از آبهای زیرزمینی استفاده کنند. به نظر من، این نمونهای کلاسیک از تراژدی منابع مشترک است»؛ وضعیتی که در آن بهرهبرداری فردی از یک منبع مشترک، در نهایت به زیان همه تمام میشود.
با وجود تمام این نگرانیها، کشاورزان هنوز امید خود را از دست ندادهاند؛ حتی اگر زمینی که روی آن ایستادهاند، آیندهای نامطمئن داشته باشد. چوراکچی میگوید: «از روندی که طی میشود راضی نیستیم»، اما بلافاصله با امیدواری اضافه میکند: «بااینحال، باور داریم با امید خدا همهچیز بهتر خواهد شد.»
قونیه تنها نیست
در ایران نیز پدیدهای مشابه فروچالههای ترکیه، بهویژه از اواخر دهه ۱۹۸۰ به بعد در برخی دشتهای کشاورزی گزارش شده است. یکی از مهمترین نمونهها در دشت کبودرآهنگ و رزن در استان همدان دیده میشود که از حدود سال ۱۹۸۹ میلادی افزایش تدریجی فروچالهها و فرونشست زمین ثبت شده و مطالعات نشان میدهند عامل اصلی آن برداشت بیش از حد از آبهای زیرزمینی برای کشاورزی و افت سطح آب سفرههاست .
در دهههای اخیر، این روند تنها به همدان محدود نمانده و در بخشهایی از فلات مرکزی ایران نیز گسترش یافته است؛ بهطوری که پژوهشهای مبتنی بر دادههای ماهوارهای نشان میدهد در بازه ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۰ حدود ۳٫۵ درصد از مساحت ایران تحت تأثیر فرونشست زمین ناشی از برداشت بیرویه آب زیرزمینی قرار گرفته است. این مناطق عمدتاً شامل دشتهای کشاورزی پرمصرف در نواحی مرکزی مانند اطراف اصفهان، یزد و کرمان هستند.
در مجموع، الگوی ایران و قونیه از نظر علمی مشابه است: هر دو در دشتهای کارستی یا آبرفتی کشاورزی شکل گرفتهاند و هر دو تحت فشار شدید خشکسالی و استخراج فزاینده آب زیرزمینی در چند دهه اخیر (بهویژه از دهه ۱۹۹۰ تا ۲۰۲۰) با تشدید فرونشست و ایجاد فروچاله مواجه شدهاند؛ پدیدهای که نشان میدهد بحران آب زیرزمینی در مقیاس منطقهای و فرامنطقهای در حال گسترش است.
