کشف منشأ فرات؛ رودخانهای که مهد شکلگیری تمدنها بود، چگونه پدید آمد؟
امروزه رود فرات از ترکیه سرچشمه میگیرد، از سوریه و عراق عبور میکند و در نهایت همراه با رود دجله به خلیج فارس میریزد. این رود هزاران سال است که منبع آب و حیات برای مردم منطقه به شمار میرود. اما دانشمندان تاکنون بهطور دقیق نمیدانستند که فرات چگونه شکل گرفته است.
به گزارش لایوساینس، گروهی از پژوهشگران در مطالعهای جدید به این نتیجه رسیدهاند که فرات از ادغام دو رودخانه باستانی به نامهای پالئو-کاراسو (Paleo-Karasu) و پالئو-مورات (Paleo-Murat) به وجود آمده است.
حدود ۵٫۴ میلیون سال پیش، آن دو رود باستانی در سرزمینهایی که امروزه بخشی از ترکیه و سوریه هستند جریان داشتند و به دریای مدیترانه میریختند. در آن زمان وضعیت مدیترانه با امروز تفاوت زیادی داشت. بخش بزرگی از این دریا در رویدادی زمینشناسی به نام «بحران شوری مسینین» خشک شده بود.
بحران شوری مسینین یکی از عجیبترین وقایع تاریخ زمین به شمار میرود. در آن دوره که حدود ۷۰۰هزار سال طول کشید، بستهشدن ارتباط میان اقیانوس اطلس و دریای مدیترانه باعث شد بخش بزرگی از آب مدیترانه تبخیر شود. درنتیجه، سطح آب به شدت کاهش یافت و در برخی مناطق، بستر دریا به دشتهای خشک و درههای عمیق تبدیل شد. رودخانههایی که به مدیترانه میریختند نیز مسیرهای عمیقی را در کف این حوضه خشکشده ایجاد کردند.
حدود ۵٫۳۳ میلیون سال پیش، آب اقیانوس اطلس دوباره وارد مدیترانه شد و این دریا را پر کرد. با بالا آمدن سطح آب، شیارها و رسوباتی که رودخانههای باستانی بر جای گذاشته بودند زیر آب مدفون شدند و برای میلیونها سال دستنخورده باقی ماندند.
پژوهشگران با بررسی همین بقایای مدفون توانستند گذشته رود فرات را بازسازی کنند. آنها از دادههای لرزهنگاری، تصاویر ماهوارهای و نقشههای دقیق زمینشناسی استفاده و رسوبات رودخانهای با قدمت ۵ تا ۶ میلیون سال را در سواحل لبنان شناسایی کردند. سپس این رسوبات را با نمونههای مشابهی که پیشتر در سواحل ترکیه ثبت شده بود، مقایسه کردند. نتایج نشان داد دو رودخانه بزرگ پالئو-کاراسو و پالئو-مورات در گذشته به سمت مدیترانه جریان داشتهاند؛ اما تغییرات زمینساختی مسیر آنها را تغییر داده است.
اندرو مادوف، نویسنده اصلی پژوهش توضیح میدهد که چشمانداز کنونی منطقه و همچنین رسوبات مدفونشده در زیر دریا هنوز ردپای روشنی از رود باستانی فرات را حفظ کردهاند. به گفته او، حدود ۳٫۶ میلیون سال پیش فعالیتهای زمینساختی باعث شد رود پالئو-مورات مسیر خود را تغییر دهد. حدود ۸۰۰هزار سال بعد، رود پالئو-کاراسو نیز دچار تغییر مسیر شد. سرانجام این دو رود به یکدیگر پیوستند و سامانهای رودخانهای را تشکیل دادند که به سمت جنوبشرق و خلیج فارس جریان پیدا میکرد.
پژوهشگران برآورد میکنند که این فرایند حدود ۱٫۶ میلیون سال پیش به شکلگیری رود فرات امروزی منجر شده است.
منطقه خاورمیانه میلیونها سال پیش میزبان سامانههای رودخانهای بسیار عظیمی بوده است که امروزه دیگر وجود ندارند
برای تعیین زمان وقوع این تغییرات، دانشمندان به سراغ گسلهای زمین رفتند. گسلها شکستگیهایی در پوسته زمین هستند که دو سوی آنها نسبت به یکدیگر جابهجا میشوند. زمانی که رودخانهای از روی گسل عبور میکند، حرکت تدریجی گسل میتواند مسیر رود را منحرف کند.
مادوف در توضیح این موضوع گفت که در محل عبور رودخانههای باستانی از روی گسلها، چشمانداز منطقه مانند نوار نقالهای عمل کرده بود که بخشی از آن به پهلو جابهجا شده باشد. پژوهشگران با اندازهگیری میزان این جابهجایی و سرعت حرکت گسلها توانستند زمان تقریبی تغییر مسیر رودخانهها را محاسبه کنند.
علاوهبراین، تیم پژوهشی مدلهایی رایانهای برای بررسی انتقال رسوبات در آن رودخانههای باستانی تهیه کرد. این مدلها به آنها امکان داد اندازه رودخانهها و وسعت حوضههای آبریز آنها را تخمین بزنند.
بررسیها نشان داد که هر یک از رودهای پالئو-کاراسو و پالئو-مورات، پیش از ادغام از رود نیل امروزی نیز بزرگتر بودهاند. به عبارت دیگر، منطقه خاورمیانه میلیونها سال پیش میزبان سامانههای رودخانهای بسیار عظیمی بوده است که امروزه دیگر وجود ندارند.
برخی بخشهای آن رودخانههای باستانی در طول میلیونها سال تقریباً بدون تغییر باقی ماندهاند، اما بخشهای دیگر کاملاً دگرگون شده و مسیرهای تازهای پیدا کردهاند. این تغییرات تنها بر جغرافیای منطقه اثر نگذاشتهاند، بلکه احتمالاً در جابهجایی مسیر مهاجرت جانوران نیز نقش داشتهاند.
مادوف معتقد است موقعیت این رودخانهها میتوانسته بر مسیر حرکت پستاندارانی که از آفریقا به سمت منطقه شام و سپس اوراسیا مهاجرت میکردند، اثر بگذارد. در محیطهای خشک، دسترسی به آب یکی از مهمترین عوامل تعیینکننده مسیر مهاجرت جانوران است و رودخانههای بزرگ میتوانستند به عنوان کریدورهای طبیعی برای حرکت گونههای مختلف عمل کنند.
کشف اخیر فقط به روشنشدن منشأ رود فرات محدود نمیشود، بلکه نشان میدهد تغییرات زمینشناسی و جابهجایی منابع آب چگونه میتوانند بر شکلگیری زیستبومها و حتی تمدنهای انسانی تأثیر بگذارند. دجله و فرات با ایجاد خاکهای حاصلخیز در بینالنهرین، زمینه ظهور برخی از نخستین تمدنهای جهان را فراهم کردند. پژوهشگران میگویند اگر دو رود باستانی پالئو-کاراسو و پالئو-مورات میلیونها سال پیش به هم نپیوسته بودند، شاید هلال حاصلخیز و «گهواره تمدن» هرگز به شکل امروزی پدید نمیآمد.
پژوهش در ژورنال Nature Geoscience منتشر شده است.