با تشدید بحران کمبود آب، هند دوباره به سراغ آب‌انبارهای قدیمی رفته است

در سال ۲۰۲۵، آب «موسی رانی ساگار»، آب‌انبار پلکانی در شهر آلوار در ایالت راجستان هند، برای نخستین‌بار پس از بیش از ۳۰ سال از لبه پیاده‌رو سرریز کرد. این آب‌انبار پلکانی، مخزن بزرگی است که مردم از طریق مجموعه‌ای از پله‌ها به آب آن دسترسی پیدا می‌کنند. موسی رانی ساگار بخشی از سامانه تاریخی جمع‌آوری آب است که اوایل دهه ۱۸۰۰ ساخته شد. تا سال ۲۰۲۱، سطح آب این آب‌انبار ۱٫۳ هکتاری بسیار متغیر و آب آن به‌شدت آلوده بود. اما امروز مخزن تا عمق ۹ متر آب در خود نگه می‌دارد.

ویجای سارسوات، ساکن ۶۰ ساله آلوار، می‌گوید حتی در خشک‌ترین ماه‌های سال نیز عمق آب به‌ندرت به کمتر از ۶ متر می‌رسد. احیای آب‌انبار نشان می‌دهد برخی از ابزارهای مؤثر برای مدیریت آب در شرایط گرم‌تر و بی‌ثبات‌تر اقلیمی، فناوری‌های تازه نیستند. بعضی از آن‌ها هزاران سال قدمت دارند و فقط باید از زیر گل‌ولای بیرون آورده و دوباره فعال شوند.

در سراسر هند، صدها جامعه به همین راه‌حل روی آورده‌اند. روش‌های قدیمی مدیریت آب که زمانی فقط بقایای فرهنگی گذشته به حساب می‌آمدند، اکنون دوباره به‌عنوان سامانه‌هایی سازگار با اقلیم مورد توجه قرار گرفته‌اند.

هند در سال‌های اخیر بیش از گذشته به احیای سازه‌های آبی قدیمی به‌عنوان راهی برای مقابله با بحران آب روی آورده است. در مورد موسی رانی ساگار، مجموعه‌ای از سازمان‌های غیردولتی در سال ۲۰۲۱ بازسازی آن را آغاز کردند تا هم با کمبود شدید آب مقابله کنند و هم این میراث ۲۰۰ ساله را نجات دهند.

سامانه‌های سنتی آب در هند نام‌های مختلفی دارند؛ از باوری و جوهاد گرفته تا کوند، تانکا و نادی. این سازه‌ها قرن‌ها بخش بزرگی از نیاز آبی مناطق روستایی هند را تأمین می‌کردند و بسیاری از آن‌ها فقط در حدود ۲۰۰ سال گذشته از چرخه استفاده خارج شده‌اند. روش کار این سامانه‌ها با یکدیگر متفاوت، اما هدف اصلی تقریباً یکی است: سرعت حرکت آب را کاهش دهند تا فرصت بیشتری برای نفوذ به خاک و تغذیه منابع زیرزمینی پیدا کند.

هزاران آب‌انبار پلکانی زیرزمینی که از قرن هفتم تا میانه قرن نوزدهم ساخته شده‌اند، هنوز در نقاط مختلف هند دیده می‌شوند؛ هرچند بسیاری از آن‌ها سال‌ها بلااستفاده مانده‌اند. از دهلی نو تا جودپور، ده‌ها نمونه از این آب‌انبارها طی سال‌های اخیر بازسازی شده‌اند.

هند حدود ۱۸ درصد جمعیت جهان را در خود جای داده است، اما فقط حدود ۴ درصد از منابع آب شیرین جهان را در اختیار دارد و بخش قابل‌توجهی از همین منابع نیز آلوده است.

کشور هند بیش از هر کشور دیگری در جهان آب زیرزمینی استخراج می‌کند. آب زیرزمینی در سفره‌های زیر سطح زمین ذخیره می‌شود و عمدتاً با نفوذ تدریجی آب باران دوباره تغذیه می‌شود. این منابع بخش بزرگی از آب آشامیدنی و آب مورد نیاز کشاورزی روستایی هند را تأمین می‌کنند و زندگی حدود ۱٫۴ میلیارد نفر به آن‌ها وابسته است. بااین‌حال، در بعضی مناطق حجم آبی که هر سال برداشت می‌شود، بسیار بیشتر از مقداری است که بارندگی می‌تواند دوباره جایگزین کند.

تغییرات اقلیمی نیز شرایط را دشوارتر کرده است. هوای گرم‌تر باعث می‌شود خاک سریع‌تر خشک شود و بارندگی‌ها نیز در بسیاری از موارد شدیدتر و کوتاه‌تر شوند. در چنین شرایطی، مقدار بیشتری از باران پیش از آنکه فرصت نفوذ به زمین پیدا کند، به‌صورت روان‌آب از منطقه خارج می‌شود.

مخازن مدرن مانند کانال‌ها و سدها نیز می‌توانند تا حدی به تغذیه آب‌های زیرزمینی کمک کنند، اما کارایی آن‌ها در این زمینه کمتر است و مخازن روباز ممکن است حجم زیادی از آب را بر اثر تبخیر از دست بدهند.

آب‌انبارهای پلکانی هم کاملاً از تبخیر در امان نیستند، اما کمک می‌کنند آب به لایه‌های زیرزمینی منتقل شود؛ جایی که هم خنک‌تر می‌ماند و هم می‌تواند از طریق چاه‌ها یا تلمبه‌های دستی اطراف دوباره در دسترس قرار بگیرد.

آب‌انبارهای پلکانی از نظر معماری شناخته‌شده‌ترین سازه‌های آبی باستانی هند هستند، اما طرح‌های بسیار ساده‌تر نیز توانسته‌اند کارایی بالایی نشان دهند.

یکی از این نمونه‌ها جوهاد است؛ سد خاکی ساده و معمولاً هلالی‌شکلی که روان‌آب ناشی از باران‌های موسمی را برای مدتی نگه می‌دارد تا آب فرصت نفوذ به زمین پیدا کند. احیای جوهادها در منطقه آلوار نیز تأثیر زیادی بر کاهش بحران کم‌آبی داشته است.

در دوره استعمار بریتانیا، شبکه جوهادهایی که زمانی در سراسر این منطقه وجود داشت به‌تدریج از بین رفت. معدن‌کاوی و قطع درختان جنگل‌های مناطق مرتفع را نابود کرد و به حوزه‌های آبخیز آسیب زد. همزمان، استفاده روزافزون از چاه‌های عمیق باعث شد آب زیرزمینی با سرعت زیادی برداشت شود، بدون آنکه فرصت کافی برای جایگزینی پیدا کند. تا میانه دهه ۱۹۸۰، بسیاری از رودخانه‌ها خشک شدند.

در سال ۱۹۸۵، راجندرا سینگ، پزشک طب آیورودا، با هدف راه‌اندازی درمانگاه به آلوار آمد. اما ساکنان روستای گوپالپورا به او گفتند مشکل فوری‌تر آن‌ها کمبود آب است.

سینگ به‌جای راه‌اندازی درمانگاه، کار ساخت یک جوهاد را آغاز کرد. این طرح آزمایشی خیلی زود نتیجه داد. با آغاز باران‌های موسمی سال ۱۹۸۶، جوهاد بازسازی‌شده پر شد و در همان فصل، چاه‌های گوپالپورا که سال‌ها خشک بودند دوباره آب گرفتند.

روستاهای اطراف نتیجه را دیدند و از سازمان غیردولتی که سینگ تأسیس کرده بود، خواستند پروژه‌های مشابهی در مناطق آن‌ها اجرا کند.

این فعالیت به‌سرعت گسترش یافت. بین سال‌های ۱۹۹۴ تا ۲۰۰۷، بیش از ۱۰ هزار سازه جمع‌آوری آب در سراسر آلوار ساخته شد. در نتیجه، جریان دائمی آب به پنج رودخانه‌ای بازگشت که پیش‌تر فقط در بخشی از سال آب داشتند و حدود ۲۵۰ روستا از این تغییر بهره‌مند شدند.

رودخانه آرواری نیز که هنگام ورود سینگ به منطقه خارج از فصل بارندگی خشک بود، در تابستان ۱۹۹۶ برای نخستین‌بار پس از چند دهه همچنان جریان داشت.

این روش بعدها به بیش از ۷۰۰ روستا در سراسر راجستان گسترش پیدا کرد. جوامع محلی همزمان با بازسازی خاکریزها و سازه‌های قدیمی، مجامع عمومی روستا را نیز دوباره فعال کردند.

نمونه‌های مشابهی در دیگر نقاط هند نیز دیده می‌شود. منطقه ماراتوادا در غرب شبه‌جزیره هند روی سنگ‌های سخت بازالتی فلات دکن قرار گرفته است. این سنگ‌ها ظرفیت زیادی برای ذخیره آب زیرزمینی ندارند، بنابراین بارش باید تقریباً بلافاصله جذب زمین شود؛ در غیر این صورت به‌صورت روان‌آب از دست می‌رود.

تفاوت این روش با خیلی از راه‌حل‌های امروزی کاملاً مشخص بود. چاه عمیق می‌توانست آب را از زیر زمین بالا بکشد، اما آبی جایگزین آن نمی‌کرد. کانال هم می‌توانست آب را از رودخانه‌ای دور دست به منطقه برساند، ولی تأثیری روی خود زمین و سفره‌های آب زیرزمینی زیر مزرعه‌ها نداشت. اما جوهادها را با نیروی کار ساده و هزینه‌ای خیلی کمتر می‌شد ساخت و مهم‌تر اینکه می‌توانستند در تمام منطقهٔ آبخیز، آب را به سفره‌های زیرزمینی برگردانند؛ کاری که هر سال تکرار می‌شد و اثرش ماندگار بود.

بسیاری از سازه‌های سنتی مدیریت آب در هند قرن‌ها بدون استفاده باقی مانده‌اند، اما همچنان پابرجا هستند. برخی پژوهشگران می‌گویند مشکل فقط از بین رفتن خود سازه‌ها نبود. در دوره استعمار بریتانیا، نظام‌های محلی و غیرمتمرکزی که مسئول نگهداری این منابع و تعیین حقوق استفاده از آب بودند نیز تضعیف یا نابود شدند. در نتیجه، دیگر کسی مسئول مشخصی برای لای‌روبی، پاکسازی و نگهداری آن‌ها نبود.

هند پس از استقلال، پول هنگفتی خرج مدرن‌سازی سیستم آب کرد. سدهای غول‌پیکر ساخت، کانال‌کشی گسترده راه انداخت و چاه‌های عمیقی حفر کرد که با پمپ برقی کار می‌کردند. بااین‌حال، بخش بسیار کمتری از این سرمایه‌گذاری‌ها به بازگرداندن آبی اختصاص یافت که از سفره‌های زیرزمینی برداشت می‌شد.

در سال‌های اخیر، سیاست هند تا حدی تغییر کرده است. ساخت جوهاد، تانکا، باوری و کوند اکنون بخشی از برنامه‌ای است که دولت هند در سال ۲۰۱۹ برای رساندن آب لوله‌کشی سالم به همه خانه‌های روستایی آغاز کرد.

برنامه دولتی دیگری نیز تاکنون ۶۹ هزار برکه روستایی ایجاد کرده است. در سطح ملی، میزان تغذیه آب‌های زیرزمینی از طریق مخازن، برکه‌ها و سازه‌های حفاظتی از حدود ۱۴ میلیارد مترمکعب در سال ۲۰۱۷ به ۲۵ میلیارد مترمکعب در سال ۲۰۲۴ رسیده است.

دولت هند در سال ۲۰۲۰ طرح جامع خود برای تغذیه مصنوعی آب‌های زیرزمینی را تدوین کرد. هدف این طرح آن است که آب باران و روان‌آب به‌جای خروج از منطقه، به داخل زمین هدایت شود تا سفره‌های زیرزمینی تخلیه‌شده دوباره تغذیه شوند. در این برنامه ساخت ۱۴ میلیون سازه جمع‌آوری آب باران و تغذیه آب‌های زیرزمینی در نظر گرفته شده است. قرار است این سازه‌ها در مجموع ظرفیت جذب ۱۸۵ میلیارد مترمکعب از بارش‌های موسمی را داشته باشند.

نکته اینجاست که بسیاری از سازه‌هایی که در چنین طرح‌هایی توصیف می‌شوند، فناوری تازه‌ای نیستند. نمونه‌های مشابه آن‌ها قرن‌ها پیش با دست در نقاط مختلف هند ساخته شده‌اند.

پراتاپ موهارانا، دانشمند مؤسسه دولتی تحقیقات مناطق خشک مرکزی هند در جودپور، می‌گوید دانش مربوط به اهمیت تانکاها و نادی‌ها هرگز واقعاً از میان جوامع محلی ناپدید نشده بود، زیرا مردم در بسیاری مناطق همچنان به ساخت آن‌ها ادامه می‌دادند. چیزی که به‌تدریج از بین رفته بود، اراده سیاسی برای جدی گرفتن این روش‌ها بود.

آرون کریشنامورتی، بنیان‌گذار بنیاد محیط‌زیستی هند که در بازسازی موسی رانی ساگار مشارکت داشت، نیز معتقد است ساخت یا مرمت سازه به‌تنهایی کافی نیست. او می‌گوید: «سرمایه، تکنولوژی و تلاشِ عملیاتی، هرگز برای احیای چاه‌های پلکانی کافی نیستند؛ آنچه واقعاً تعیین‌کننده است، وجودِ انضباطِ جمعی و مشارکتِ پایدارِ مردمی است.»