خشک‌شدن دریاچه آرال، ۲۰۴ مگاتن دی‌اکسید کربن درطول ۶۰ سال منتشر کرده است

اگر تابه‌حال در روزهای گرم تابستان از کنار دریاچه‌ی خشک‌شده‌ای عبور کرده باشید، حتماً بوی تند و ناخوشایندی را که از گل‌ولای بیرون می‌آید، حس کرده‌اید. این بو حاصل آزادشدن گازها از خاک است؛ گازهایی که از تجزیه‌ی مقادیر عظیم مواد آلی مانند فضولات، جلبک‌ها، گیاهان و اجساد جانداران در حال پوسیدگی ایجاد می‌شود. در مقیاس جهانی، این پدیده بسیار فراتر از بوی بد است.

در بسیاری از نقاط جهان، دریاچه‌ها درحال خشک شدن هستند و دانشمندان هشدار می‌دهند که آن‌ها ممکن است به اندازه‌ی کافی گازهای گلخانه‌ای منتشر کنند که با انتشارات ناشی از سوخت‌های فسیلی برابری کند. پژوهشی جدید نشان می‌دهد دریاچه آرال از زمان خشک‌شدن در دهه‌ی ۱۹۶۰ تا سال ۲۰۲۲، حدود ۲۰۴ مگاتن دی‌اکسید کربن را در جو آزاد کرده است.

به نوشته ساینس‌آلرت، دلیل اصلی فاجعه، انحراف آب رودخانه‌های اصلی تغذیه‌کننده‌ی آرال، یعنی آمودریا و سیردریا، برای آبیاری مزارع پنبه‌ی ازبکستان بود. تا دهه‌ی ۱۹۹۰، این دریاچه به شدت تخلیه شد و امروزه، به جای آن، یک بیابان وسیع و شور، با بستری در حال پوسیدن زیر نور خورشید گسترده شده است.

پژوهشگران با بررسی‌های میدانی و نمونه‌برداری از مغزه‌های رسوبی در سراسر بستر خشک‌شده، تخمین زده‌اند که بین سال‌های ۱۹۶۰ تا ۲۰۲۲، دریاچه آرال حدود ۲۰۴ مگاتن دی‌اکسید کربن را به جو منتقل کرده است. بخش قابل‌توجهی از این انتشار (حدود یک‌پنجم) به دلیل فرسایش بادی است که ذرات غنی از کربن را از بستر خشک دریاچه به هوا می‌برد؛ عاملی که در مطالعات قبلی نادیده گرفته شده بود.

رافائل مارسه، بیوشیمیدان شورای ملی تحقیقات اسپانیا، می‌گوید: «مخزن کربنی پنهانی زیر دریاچه آرال وجود دارد. اگر این رسوبات در معرض هوا باقی بمانند، انتشار کربن در جو ادامه خواهد یافت. اما اگر دریا دوباره آب‌گیری شود، همان کربن می‌تواند از منبع انتشار به بخشی از راه‌حل اقلیمی تبدیل شود.»

خوشبختانه نشانه‌هایی از بهبودی در بخش شمالی دریای آرال دیده می‌شود. دولت قزاقستان با تصویب قوانین مصرف آب، تلاش کرده است جریان رودخانه‌ی سیردریا به دریای آرال شمالی ادامه یابد. پژوهشگران محاسبه کرده‌اند که آب‌گیری مجدد کل حوضه‌ی دریاچه آرال می‌تواند از انتشار حدود ۱۶۵ مگاتن کربن باقی‌مانده جلوگیری و به جای آن، کربن را در رسوبات تثبیت کند.

نوریا کاتالان، بوم‌شناس شورای ملی تحقیقات اسپانیا، می‌گوید خشک‌شدن یک دریاچه فقط فاجعه‌ای زیست‌محیطی نیست. به گفته‌ی او، وقتی آب یک دریاچه از بین می‌رود، علاوه بر مشکلات کم‌آبی و نابودی طبیعت، فرآیند مهم دیگری هم رخ می‌دهد که در محاسبات مربوط به تغییرات اقلیمی نادیده گرفته شده است: چرخه‌ی کربن به هم می‌خورد و مقدار زیادی گاز گلخانه‌ای آزاد می‌شود.

از طرفی، گرمای هوا باعث می‌شود که آب باقی‌مانده هم قبل از رسیدن به دریاچه، تبخیر شود. اما نکته‌ی جالب اینجاست که اگر بتوانیم آب را به هر طریق به دریاچه‌های خشک‌شده‌ای مثل آرال برگردانیم، خود این کار می‌تواند به کاهش گرمایش زمین و جلوگیری از ذوب‌شدن یخچال‌ها کمک کند.

دریاچه آرال تنها نمونه از خشک‌شدن دریاچه‌ها در سراسر جهان نیست. دریاچه‌های نمک بزرگ و سالتون در آمریکا، دریای خزر، دریاچه اورمیه در ایران، دریاچه‌ی پوپو در بولیوی و بسیاری دیگر، همگی به دلیل فعالیت‌های انسانی در حال خشک‌شدن هستند و پتانسیل انتشار کربن را دارند.

پژوهش در ژورنال Science منتشر شده است.