ماهواره‌های چینی ابعاد تازه‌ای از آلودگی حمله به تأسیسات نفتی تهران فاش کردند

شب ۱۶ اسفند ۱۴۰۴، جنگنده‌های اسرائیلی در چارچوب حملات مشترک با آمریکا علیه ایران، به چندین انبار نفتی و یک پالایشگاه در تهران حمله کردند. آتشی عظیمی زبانه کشید، آسمان پایتخت را روشن کرد و دود سیاه تا روزها در هوا بود. باران سیاه آغشته به دوده و هیدروکربن بر شهر بارید و ساکنان تهران از سوزش چشم، تحریک پوست و مشکل در تنفس شکایت کردند.

اکنون پژوهشگران دانشگاه ووهان چین به سرپرستی ژنپینگ یین، با تکیه بر داده‌های نسل جدید ماهواره‌های چینی، در پژوهشی تازه ابعاد زیست‌محیطی این فاجعه را اندازه‌گیری کرده‌اند. نتایج نشان می‌دهد ستون دی‌اکسید گوگرد حاصل از انفجارها و آتش‌سوزی‌ها، مساحتی بالغ بر ۳۰۰هزار کیلومتر مربع را پوشاند و از فراز ترکمنستان، ازبکستان، قرقیزستان، قزاقستان و چین گذشت.

غلظت گاز ثبت‌شده توسط ماهواره‌ها به سطوحی رسید که می‌تواند عملکرد ریه را مختل، چشم و گلو را تحریک و بیماری‌هایی مانند آسم و برونشیت را تشدید کند؛ به‌ویژه در کودکان و سالمندان. یین می‌گوید:

هرچند رویداد اصلی تنها یک تا دو روز طول کشید، تأثیر بالقوه‌اش بر جو منطقه را نمی‌توان نادیده گرفت. آلاینده‌ها احتمالاً بر منابع آبی و زمین‌های کشاورزی باریده و آب آشامیدنی و مواد غذایی را آلوده کرده‌اند.

دی‌اکسید گوگرد در هوا با ترکیبات هیدروژن و اکسیژن واکنش می‌دهد و اسید سولفوریک تولید می‌کند؛ همان ماده‌ای که در «مه بزرگ» لندن در سال ۱۹۵۲ جان حدود ۱۲هزار نفر را گرفت. حمله به تهران تنها از نظر دی‌اکسید گوگرد، حدود ۲۰ برابر بیشتر از برخی نیروگاه‌های زغال‌سنگی در کشورهای ثروتمند در یک سال کامل آلاینده منتشر کرد. البته، نیروگاه‌هایی که در کشورهای فاقد مقررات فیلتر دودکش فعالیت می‌کنند، می‌توانند حتی بیش از این مقدار را در سال منتشر کنند.

داستان تهران به دی‌اکسید گوگرد ختم نمی‌شود. لوسی کارپنتر، پژوهشگر دانشگاه یورک بریتانیا، می‌گوید حجم این گاز نشانه‌ای از وجود آلاینده‌های به‌مراتب خطرناک‌تر در ستون دود است؛ از جمله اکسیدهای نیتروژن، هیدروکربن‌های آروماتیک چندحلقه‌ای و بنزن که همگی با انواع سرطان مرتبط شناخته شده‌اند. به گفته‌ی او، این مقدار تنها در یک آتش‌سوزی، پیامدهای بهداشتی گسترده‌ای برای مردم در هزاران کیلومتر دورتر دارد.

ستون دود تهران تنها حدود سه روز در هوا ماند که احتمالاً سرطان‌زا نیست؛ اما این به معنای بی‌خطر بودن آن هم نیست. ماهواره‌ها غلظت گاز را در کل ستون جو اندازه می‌گیرند و میزان دقیق آلودگی در سطح زمین هنوز نامشخص است. با‌این‌حال، کارپنتر هشدار می‌دهد همین میزان آلودگی برای افراد آسیب‌پذیر می‌تواند به حمله‌ی آسم، سکته مغزی یا حمله قلبی منجر شود.

در پایان، یین به نکته‌ای امیدوارکننده اشاره می‌کند: منظومه ماهواره‌ای فنگ‌یون ۳ که داده‌های پژوهش از آن استخراج شده، غلظت جوی آلاینده‌های اصلی را ظرف سه ساعت در اختیار عموم قرار می‌دهد. این قابلیت می‌تواند واکنش به بحران‌های زیست‌محیطی را به‌طور چشمگیری بهبود بخشد. یین می‌افزاید: «داده‌های ماهواره‌ای ابزاری ارزشمند برای ارزیابی آلودگی و هشدار زودهنگام به مناطق تحت تأثیر مستقیم هستند.»

پژوهش در نشریه‌ی Advances in Atmospheric Sciences منتشر شده است.