چین آن‌قدر در بیابان تکله‌مکان درخت کاشته که این منطقه به مخزن کربن تبدیل شده است

تلاش‌های عظیم چین برای کاشت درخت در اطراف یکی از خشک‌ترین بیابان‌های جهان، اکنون نتیجه داده و باعث شده این منطقه بیش از آنچه دی‌اکسیدکربن آزاد می‌کند، آن را از جو جذب کند. به چنین مناطقی «مخزن کربن» گفته می‌شود؛ یعنی مکان‌هایی که به کاهش گازهای گلخانه‌ای کمک می‌کنند.

بیابان تکله‌مکان با مساحت حدود ۳۳۷هزار کیلومتر مربع، نزدیک به دو برابر استان کرمان اندازه دارد و در میان رشته‌کوه‌های بسیار بلند قرار گرفته است. همین کوه‌ها جلوی ورود هوای مرطوب را می‌گیرند و باعث می‌شوند منطقه تقریباً در تمام سال خشک و کم‌بارش باشد؛ شرایطی که برای بیشتر گیاهان بسیار سخت است.

بااین‌حال، چین در چند دهه گذشته پروژه‌ای بسیار بزرگ برای کاشت درختان در حاشیه تکله‌مکان اجرا کرده است. نتایج مطالعه‌ای تازه نشان می‌دهد این اقدام اکنون به‌طور واقعی در حال تغییر رفتار کربنی این منطقه است.

یوک یونگ، استاد علوم سیاره‌ای در مؤسسه فناوری کالیفرنیا و پژوهشگر ارشد آزمایشگاه پیشرانش جت ناسا، به‌نقل از لایوساینس می‌گوید این نخستین بار است که نشان داده می‌شود دخالت انسان می‌تواند حتی در خشن‌ترین محیط‌های بیابانی نیز جذب کربن را افزایش دهد و روند بیابان‌زایی را کند کند.

بیش از ۹۵ درصد بیابان تکله‌مکان با شن‌های روان پوشیده شده است؛ به همین دلیل مدت‌ها آن را «خلأ زیستی» می‌نامیدند، یعنی منطقه‌ای که تقریباً هیچ حیات گیاهی در آن وجود ندارد. این بیابان از دهه ۱۹۵۰ به‌تدریج بزرگ‌تر شده است. در آن زمان، چین با سرعت زیادی شهرسازی و کشاورزی را گسترش داد. تبدیل زمین‌های طبیعی به زمین کشاورزی و شهری باعث شد طوفان‌های شن بیشتر شوند. این طوفان‌ها خاک حاصلخیز را با خود می‌برند و به‌جای آن شن می‌نشانند و در نتیجه زمین به‌مرور تخریب و بیابانی می‌شد.

برای مقابله با روند بیابان‌زایی، چین در سال ۱۹۷۸ پروژه‌ای بسیار بزرگ به نام «برنامه کمربند حفاظتی سه شمال» را آغاز کرد که بیشتر با نام «دیوار سبز بزرگ» شناخته می‌شود. هدف این پروژه کاشت میلیاردها درخت در حاشیه بیابان‌های شمال چین، به‌ویژه تکله‌مکان و گُبی، تا سال ۲۰۵۰ بود. تاکنون بیش از ۶۶ میلیارد درخت در شمال چین کاشته شده است. البته هنوز میان کارشناسان اختلاف نظر وجود دارد که آیا این پروژه توانسته تعداد طوفان‌های شن را به‌طور چشمگیری کاهش دهد یا نه.

در سال ۲۰۲۴ چین اعلام کرد حلقه پوشش گیاهی اطراف صحرای تکله‌مکان تکمیل شده است. به گفته پژوهشگران، این اقدام باعث تثبیت تپه‌های شنی شده و همچنین پوشش جنگلی کل کشور را از حدود ۱۰ درصد در سال ۱۹۴۹ به بیش از ۲۵ درصد امروز رسانده است.

اکنون یافته‌های علمی تازه نشان می‌دهد پوشش گیاهی گسترده‌ای که در حاشیه تکله‌مکان ایجاد شده، دی‌اکسیدکربن بیشتری نسبت به مقداری که خود بیابان آزاد می‌کند، از جو جذب می‌کند؛ بدین معنی که منطقه در حال تبدیل شدن به مخزن پایدار کربن است.

برای رسیدن به این نتیجه، پژوهشگران داده‌های زمینی مربوط به انواع پوشش گیاهی و همچنین داده‌های ماهواره‌ای ۲۵ سال گذشته را بررسی کردند. این داده‌ها شامل اطلاعاتی درباره بارش، میزان پوشش گیاهی، شدت فتوسنتز و جریان دی‌اکسیدکربن در منطقه بود. آن‌ها همچنین از سامانه «ردیاب کربن» سازمان ملی اقیانوسی و جوی آمریکا استفاده کردند که منابع و مخازن کربن‌دی‌اکسید را در سراسر جهان مدل‌سازی می‌کند.

نتایج پژوهش که ۱۹ ژانویه در مجله علمی PNAS منتشر شد، نشان می‌دهد پوشش گیاهی در حاشیه بیابان به‌طور پیوسته در حال افزایش بوده و هم‌زمان جذب دی‌اکسیدکربن نیز بیشتر شده است. از نظر زمانی و مکانی، این روند دقیقاً با اجرای پروژه دیوار سبز بزرگ هم‌خوانی دارد.

در طول دوره بررسی، میزان بارش در فصل مرطوب بیابان حدود ۲٫۵ برابر فصل خشک بوده و به‌طور متوسط ماهانه ۱۶ میلی‌متر باران ثبت شده است. همین مقدار نسبتاً کم بارش هم برای رشد گیاهان در حاشیه بیابان کافی بوده است. افزایش پوشش گیاهی باعث افزایش فتوسنتز شده و در نتیجه مقدار کربن‌دی‌اکسید موجود در هوای بالای بیابان از ۴۱۶ قسمت در میلیون در فصل خشک به ۴۱۳ قسمت در میلیون در فصل مرطوب کاهش یافته است.

پژوهش‌های قبلی نیز احتمال داده بودند که تکله‌مکان ممکن است مخزن کربن باشد، اما تمرکز آن‌ها بر کربنی بود که شن‌های بیابان جذب می‌کنند. مشکل اینجاست که شن‌ها مخزن پایداری نیستند، زیرا افزایش دما می‌تواند باعث آزاد شدن دوباره کربن‌دی‌اکسید از میان شن‌ها شود. در مقابل، پوشش گیاهی از طریق فتوسنتز کربن را در بافت‌های خود ذخیره می‌کند و در نتیجه روش پایدارتر و مطمئن‌تری برای جذب کربن محسوب می‌شود.

به گفته پژوهشگران، هرچند تبدیل کامل تکله‌مکان به مخزن کربن فقط در حاشیه آن رخ داده، همین موضوع نشان می‌دهد تبدیل بیابان‌ها به مناطق جذب‌کننده کربن امکان‌پذیر است. هنوز مشخص نیست این پروژه تا چه حد می‌تواند روند بیابان‌زایی را کند کند، اما نقش آن به‌عنوان مخزن کربن می‌تواند الگویی مهم برای سایر مناطق خشک جهان باشد.